Urmaly gurallar
Kös
Kös: Gazan görnüşli metal göwresine deri çekilen, mehteriň iň uly we iň gür sesli depregi. Ady pars dilindäki kus sözünden gelýär. Osman mehterhanasynda we goşun sazynda ulanyldy; iň ulylary düýe ýa-da pil üstünde göterilýärdi. Ewliýa Çelebi goşun üçin ýasalan düýe we pil kösleriniň görendigini ýazýar. Çalýana kösçi diýilýär.
Gysgaça
- Topary: Urulýan, gazan (käse) şekilli ýeke derili dowul
- Gelip çykyşy: Ady parsça kûs sözünden; Seljuk, Mamlýuk we has gadymy yslam goşunlarynda hem ulanyldy
- Göwresi we serişdesi: Latuna meňzeş metaldan uly gazan; agzyna köplenç düýe derisi dartylýar
- Ölçegleri: Harby muzeýdäki Mohaç kösüniň agyz diametri takmynan 125 sm
- Çalnyşy: Kösçi (köszen) iki elindäki tegelek başly agaç tokmaklar bilen urýar; köplenç jübüt çalynýar
- Görnüşleri: Pil kösi (iň ulusy), düýe kösi we düşek üstünde çalynýan ýumurtga şekilli kös
- Ulanylýan sazlary: Osman mehteri; goşuny dolandyrmak, ruhlandyrmak we duşmany gorkuzmak üçin
- XVI–XVII asyrlar: Ewliýa Çelebi mehteriň köslerini beýan edende olaryň ululygyny degişme bilen hammamyň gümmezine meňzedýär[1, 2]
Sesini diňle
Taryhy
Ady pars dilindäki kus sözünden gelýär. Osman mehterhanasynda we goşun sazynda ulanyldy; iň ulylary düýe ýa-da pil üstünde göterilýärdi. Ewliýa Çelebi goşun üçin ýasalan düýe we pil kösleriniň görendigini ýazýar. Çalýana kösçi diýilýär.
Gurluşy
Bürünje meňzeş metaldan gazan görnüşli uly göwräniň agzyna düýe derisi çekilýär. Adatça jübüt ulanylýar we haýwanyň arkasyna ýa-da daýanja goýulýar.
Nähili çalynýar
Agyr tokmaklar bilen urulýar; gök gürrüldisini ýatladýan çuňňur ses berýär.
Mukam sazyndaky orny
Äheň çalmaýar; mehter usullarynyň agyr urgularyny nygtaýar we toparyň iň pes, iň gür binýadyny düzýär.
Başlanda: görnüşleri, ölçegleri, sazlanyşy
Bu saz bilen başla
Ýazgylardaky ussatlar
Nota arhiwindäki eserleriň ýazgylarynda bu sazy çalýanlar (MusicBrainz).
Kös barada köp soralýan soraglar
Kös bilen depregiň tapawudy näme?
Deprek iki ýüzi derili silindr gapdyr we egne asylyp çalynýar. Kös bolsa gazan şekilli, bir ýüzi derili uly mis gövredir; göterilmesi kyn bolany üçin haýwanyň arkasynda ýa-da ýerde bir goltgyda durýar. Sesi deprekden has çuň we gatydyr; mehteriň iň pes we iň güýçli urmaly sesi kösüňkidir.
Kös mehterde näme üçin gerek?
Kös mehter usullarynyň iň agyr urgularyny nygtaýar we ansamblyň gaty esasyny düzýär. Söweşlerde we dabaralarda uzakdan eşidilýän sesi goşunyň güýjüni we döwletiň heýbetini aňladýardy; uly kösler ýörişlerde düýäniň ýa-da piliň arkasynda göterilýärdi.
Kösi häzir nirede görüp bolýar?
Häzirki wagtda Stambuldaky Harby muzeýde, Mehter toparynyň çykyşlarynda we käbir mehter toparlarynda kös nusgalaryny görüp bolýar. Köne uly kösleriň bir bölegi muzeýlerde sergilenýär. Dabaralarda köplenç has kiçi we göterip bolýan kösler ulanylýar.
Kös heň çalýarmy?
Ýok. Kös diňe urgy çalýar; heň surnaýda, borusynda we mehter aýdymçylarynda bolýar. Kösüň wezipesi usulyň agyr urgularyny gök gürrüldisini ýatladýan sesi bilen bellemek we ansambla agraslyk we heýbet goşmakdyr. Şonuň üçin kösçüniň iň möhüm başarnygy uzyn we agyr usullarda urgulary ansamblyň depgini bilen doly sazlaşykda ýerleşdirmekdir.