Simli gurallar
Tar
Tar: Esasan Azerbaýjanda we Gündogar Anadoluda çalynýan, sekiz görnüşli (goşa çanakly) gövreli we perdeli simli gural. Azerbaýjan we Eýran sazynyň esasy kirişli sazydyr. XIX asyrda Mirza Sadyk Esed oglunyň kämilleşdiren Kawkaz tary 2012-nji ýylda ÝUNESKO-nyň Adamzadyň maddy däl medeni mirasynyň sanawyna girizildi.
Gysgaça
- Topary: Simli, mizraply (uzyn gulakly, perdeli)
- Gelip çykyşy: Eýran we Kawkaz; häzirki Azerbaýjan tary 1870-nji ýyllaryň töwereginde Sadykjan tarapyndan kämilleşdirildi
- Göwresi we serişdesi: Tut agajyndan sekiz şekilli goşa çanak; agzy inçe membrana bilen örtülen
- Derisi: Eýran tarynda guzy derisi, Azerbaýjan tarynda sygyr ýüreginiň perdesi
- Simleri: Azerbaýjan tarynda 11, Eýran tarynda 6 (üç jübüt)
- Çalnyşy: Kiçi latun mizrap bilen; Azerbaýjan tary döşe direlip tutulýar
- Sebitleri: Azerbaýjan, Eýran, Kawkaz, Merkezi Aziýa we Gündogar Anadoly[1, 2]
Sesini diňle
Taryhy
Azerbaýjan we Eýran sazynyň esasy kirişli sazydyr. XIX asyrda Mirza Sadyk Esed oglunyň kämilleşdiren Kawkaz tary 2012-nji ýylda ÝUNESKO-nyň Adamzadyň maddy däl medeni mirasynyň sanawyna girizildi.
Gurluşy
Tut agajyndan oýulyp ýasalan, sekiz sanyna meňzeş iki bölümli göwräniň agzy inçe membrana (köplenç sygyr ýüreginiň gabygy) bilen örtülýär. Uzyn sapyna perdeler daňylýar; Azerbaýjan tarynda on bir, Eýran tarynda alty kiriş bolýar.
Nähili çalynýar
Latun mizrap bilen çalynýar; saz döşe direlip tutulýar.
Mukam sazyndaky orny
Azerbaýjan mugamlarynyň we Eýran dastgählarynyň esasy sazydyr; perdeleri bu däpleriň çärýek tona ýakyn aralyklaryna görä daňylýar.
Başlanda: görnüşleri, ölçegleri, sazlanyşy
Bu saz bilen başla
Ýazgylardaky ussatlar
Nota arhiwindäki eserleriň ýazgylarynda bu sazy çalýanlar (MusicBrainz).
Tar barada köp soralýan soraglar
Tar bilen baglamanyň tapawudy näme?
Ikisi hem uzyn saply we perdeli, mizrap bilen çalynýan simli gurallardyr; emma taryň gövresi sekiz sanyna meňzeýän iki bölümli çanakdyr we agzy agajyň ýerine inçe membrana bilen örtülýär. Bu tara ýagty, dolgun we jaňlanýan ses berýär. Tar Azerbaýjanyň we Eýranyň professional sazynda, baglama bolsa köplenç Anadolynyň halk sazynda merkezi orny eýeleýär.
Azerbaýjan tary bilen Eýran tary nähili tapawutlanýar?
Azerbaýjan tarynyň simleri has köpdür, döşe ýaplanyp keseligine tutulýar we goşmaça rezonans simleri sebäpli has dolgun ýaňlanýar. Eýran tarynyň simleri has azdyr we köplenç dyzyň üstünde tutulyp çalynýar. Perde daňylary, repertuar we bezeg usullary hem tapawutlydyr: biri Azerbaýjan mugamlaryna, beýlekisi Eýran dastgahlaryna görä şekillenendir.
Tar ady nämäni aňladýar?
«Tar» pars dilinde «sim» diýmekdir. Şol bir kökden gelýän setar (üç sim) we dutar (iki sim) ýaly atlar hem guralyň siminiň sanyny aňladýar. Bu atlandyryş Eýrandan Merkezi Aziýa çenli uzaýan giň sebitde uzyn saply simli gurallaryň umumy bir maşgaladan gelýändigini görkezýär.
Tar haýsy ansamblarda çalynýar?
Azerbaýjan mugam däbinde tar ýaýly kemança we çarçuwaly deprek gawal bilen bilelikde klassyky mugam üçlügini emele getirýär; aýdymçy bu üçlügiň goşulmagynda mugam aýdýar. Tar mundan başga-da ýeke taksimlerde, halk we professional saz orkestrlerinde, Eýranda bolsa dastgah ýerine ýetirişlerinde esasy guraldyr. Gündogar Anadoluda hem tar çalýan sazandalar bar.
Taryň sesini nirede diňläp bilerin?
Bu sahypadaky «Sesini diňle» bölüminde hakyky tar ýazgylaryndan alnan ses nusgalary bar. Tar heniz wirtual gural hökmünde çalnyp bilinmeýär; perdeli uzyn saply gurallary synap görmek isleseň, wirtual baglamany ýa-da wirtual tanbury brauzerde açyp bilersiň.