Üflenýän gurallar
Surnaý (zurna)
Surnaý (zurna): Goşa gamyşly, gür sesli üflenýän gural; toý-tomaşalarda köplenç deprek bilen bile çalynýar. Deprek bilen bilelikde toýlaryň, baýramlaryň we gadymy Osmanly mehteriniň sesidir. Anadoludan Balkanlara we Orta Aziýa çenli uzaýan giň sebitde çalynýar.
Gysgaça
- Topary: Üflenýän, goşa gamyşly (goboýyň garyndaşy)
- Gelip çykyşy: Merkezi Aziýa we Anadoly; ady parsça 'sûr-nây' (toý tüýdügi) sözünden
- Göwresi we serişdesi: Garaly, erik, hoz, şemşat ýa-da has gowusy ülje agajy; ujy guýguç ýaly giňelýär
- Deşikleri: Öňünde 7, arkasynda 1
- Görnüşleri: Kaba (takmynan 33 sm), orta (31), jura (29), zil zurna (23)
- Çalnyşy: Aýlawly dem bilen kesintisiz çalynýar; sesi örän gaty, açyk howa üçin amatly
- Ulanylýan sazlary: Dowul bilen toý, halk tansy, mehter; Kawkazdan Balkanlara çenli (surla, zurla)
- XVI–XVII asyrlar: Mehterhananyň baş sazydy; Ewliýa Çelebi kaba, jura we ajemi zurnany goşmak bilen alty görnüşini sanaýar, dawul bilen çalynýan jura zurna giňden ýaýrapdy[1, 2, 3]
Sesini diňle
Taryhy
Deprek bilen bilelikde toýlaryň, baýramlaryň we gadymy Osmanly mehteriniň sesidir. Anadoludan Balkanlara we Orta Aziýa çenli uzaýan giň sebitde çalynýar.
Gurluşy
Agaçdan oýulyp ýasalan, ujy woronka ýaly giňelýän göwreden ybaratdyr; öňünde ýedi, arkasynda bir deşik bar. Gamyşdan goşa dilli gamyşjyk (sipsi) we dodak diregi dakylýar.
Nähili çalynýar
Sazandalar ýaňaklarynda howa ýygnap, üznüksiz (aýlawly) dem bilen çalýarlar; sesi örän gaty we açyk howa üçin amatlydyr.
Mukam sazyndaky orny
Halk tanslarynda we mehter sazynda makam hatarlary bilen çalynýar; kommalar agyz we dem bilen sazlanyp bilner.
Başlanda: görnüşleri, ölçegleri, sazlanyşy
Bu saz bilen başla
Ýazgylardaky ussatlar
Nota arhiwindäki eserleriň ýazgylarynda bu sazy çalýanlar (MusicBrainz).
Surnaý (zurna) barada köp soralýan soraglar
Surnaý bilen meýiň tapawudy näme?
Ikisi hem goşa dilli gamyş bilen çalynýar, ýöne surnaýyň gövresi konus şekilli we ujy huni ýaly giňelýär; sesi örän gaty, ýagty we açyk howa üçin niýetlenendir. Meýiň gövresi gysga we silindr şekillidir, gamyşy örän giňdir; sesi ýumşak, dumanly we duýgulydyr. Surnaý toýuň, tansyň we mehter sazynyň, meý bolsa uzyn hawanyň we agydyň guralydyr.
Surnaýyň haýsy görnüşleri bar?
Ölçeglerine görä kaba surnaý, orta surnaý we jura surnaý ýaly görnüşler bar. Kaba surnaý iň uly we iň pes seslisidir, uzyn hawalar we agyr tanslar üçin ulanylýar. Jura surnaý kiçi we ýokary sesli bolup, çalt tans heňlerinde saýlanýar. Ýerden-ýere atlary we ölçegleri üýtgeýär.
Surnaý näme üçin deprek bilen bile çalynýar?
Surnaý heňi, deprek bolsa usuly göterýär; ikisi hem örän gaty sesli bolany üçin açyk howada, toý, baýram we göreş ýaly köp adamly ýerlerde biri-birini doldurýar. Anadoludan Balkanlara we Merkezi Aziýa çenli «deprek-surnaý» jübüti halk tanslarynyň esasy ansamblydyr. Osmanly mehterinde hem surnaý we deprek şol jübütiň uly görnüşini emele getirýärdi.
Surnaý öwrenmek kynmy?
Gamyşa dodaklar bilen dogry basyş bermek we gaty sesi gözegçilikde saklamak başda kyndyr. Ussat surnaýçylaryň ulanýan aýlawly demi, ýagny ýaňakda toplanan howa bilen üflemegi dowam etdirip, burundan dem almak goşmaça uzak türgenleşik talap edýär. Gamyşy ýasamak we sazlamak hem surnaýçylygyň bir bölegidir; adatça ussadyň ýanynda öwrenilýär.
Surnaýyň sesini nirede diňläp bilerin?
Bu sahypadaky «Sesini diňle» bölüminde hakyky surnaý ýazgylaryndan alnan ses nusgalary bar. Surnaý heniz wirtual gural hökmünde goşulmady; üflenýän guraly brauzerde synap görmek üçin wirtual neýi ýa-da wirtual klarneti açyp bilersiň.