Ýaýly gurallar
Ýaýly tanbur
Ýaýly tanbur: Tanburyň ýaý bilen çalynýan görnüşi; uzyn perdeli sapy we tegelek çanagy bilen dik tutulyp çalynýar. XX asyryň başynda Tanburi Jemil beg tanbury ýaý bilen çalyp, bu görnüşiň başyny başlady. Soňra Erjüment Batanaý we Fahrettin Çimenli guraly kämilleşdirip, häzirki görnüşine getirdiler.
Gysgaça
- Topary: Simli, ýaýly; mizraply tanburyň ýaý bilen çalynýan görnüşi
- Gelip çykyşy: Stambul, XX asyryň başy; Tanburi Jemil begiň ýerine ýetirmegi bilen ýaýrady
- Göwresi we serişdesi: Agaç çanak ýa-da jümbüş ýaly metal göwre; gapagy deri ýa-da agaç
- Simleri: Köplenç 6 sim (4 hatar); 7–8 simlileri hem bar
- Sazlanyşy ýa-da ses gerimi: Takmynan iki oktawa; orta sim bilen iki ýarym oktawa ýetip bilýär
- Çalnyşy: Dyzlarda dik tutulýar, kemança ýa-da wiolonçel ýaýyna meňzeş ýaý bilen çalynýar
- Belli ýerine ýetirijileri: Erjüment Batanaý, Fahrettin Çimenli (ses sütünini goşdy), Sadun Aksüt
Sesini diňle
Taryhy
XX asyryň başynda Tanburi Jemil beg tanbury ýaý bilen çalyp, bu görnüşiň başyny başlady. Soňra Erjüment Batanaý we Fahrettin Çimenli guraly kämilleşdirip, häzirki görnüşine getirdiler.
Gurluşy
Mizrap bilen çalynýan tanburyň uzyn, inçe, perdeli sapyny we dilimli tegelek çanagyny göterýär, ýaý bilen çalmaga uýgunlaşdyrylandyr. Saba daňylan perdeler makam aralyklaryna görä ýerleşdirilýär.
Nähili çalynýar
Çanagy dyzyň üstünde goýulýar, sapy ýokaryk dik tutulýar we kemençäniň ýaýyna meňzeş ýaý bilen çalynýar; çep eliň barmaklary simi perdeleriň üstünde basýar.
Mukam sazyndaky orny
Perdeleri tanburdaky ýaly makam aralyklaryna görä daňylandygy üçin kommalar takyk basylýar. Ýaý sesi uzaldýandygy üçin taksimlerde we agyr eserlerde adam sesine ýakyn çuňňur öwüşgin berýär.
Başlanda: görnüşleri, ölçegleri, sazlanyşy
Bu saz bilen başla
Ýazgylardaky ussatlar
Nota arhiwindäki eserleriň ýazgylarynda bu sazy çalýanlar (MusicBrainz).
Ýaýly tanbur barada köp soralýan soraglar
Ýaýly tanbur bilen mizraply tanburyň tapawudy näme?
Ikisinde-de şol bir uzyn, perdeli sap we makam aralyklaryna görä daňylan perdeler bar. Mizraply tanbur simiň üstüne mizrap bilen urlup çalynýar we sesi gysga wagtda söner. Ýaýly tanbur bolsa ýaý bilen çalynýandygy sebäpli ses islendik wagt dowam etdirilip bilner, perdeleriň arasynda baglanyşykly geçişler edilip bilner. Şonuň üçin ýaýly tanbur has aýdym aýdýan ýaly, mizraply tanbur bolsa has urgulyp we dury ýaňlanýar.
Ýaýly tanbur bilen kemençäniň tapawudy näme?
Ikisi hem dik tutulyp ýaý bilen çalynýar, ýöne ýaýly tanburyň sapy örän uzyn we perdelidir; kemençäniňki bolsa gysga we perdesizdir. Ýaýly tanburda dogry koma perdeler bilen taýýar gelýär, kemençede ony barmak tapýar. Ýaýly tanburyň sesi has pes, çuň we agras; kemençäniň bolsa has ýokary we burundan çykýan ýaly tembri bar.
Ýaýly tanbur näme üçin seýrek eşidilýär?
Ol birneme täze guraldyr: XX asyryň başynda ýüze çykdy we ony ýasaýanlaryň, öwredýänleriň sany hemişe az boldy. Uzyn sapy we uly gövresi göterilmegini kynlaşdyrýar, ýaý tehnikasyny tanbur perdeleri bilen utgaşdyrmak hem aýratyn türgenleşik talap edýär. Şeýle-de bolsa çuň tembri sebäpli taksimlerde we agyr eserlerde söýülýär; birnäçe ýerine ýetirijiniň tagallasy bilen däp dowam edýär.
Ýaýly tanburyň sesini nirede diňläp bilerin?
Bu sahypadaky «Sesini diňle» bölüminde hakyky ýaýly tanbur ýazgylaryndan alnan ses nusgalary bar. Ýaýly tanbur heniz wirtual gural hökmünde goşulmady; şol bir perde düzümini synamak üçin wirtual tanbury, ýaýly tembr üçin bolsa wirtual klassyky kemençäni brauzerde çalyp bilersiň.