Urmaly gurallar
Kudüm
Deri çekilen, ýarym şar görnüşli iki kiçi mis deprekden ybarat bolan we zahme diýlip atlandyrylýan taýajyklar bilen çalynýan usul guraly.
Gysgaça
- Topary: Urulýan, agzyna deri dartylan iki mis käseden ybarat goşa dowul
- Ady: Arap dilinden gelip çykan; mewlewiler "kudûm-i şerîf" diýýär, çalýana kudümzen diýilýär
- Ölçegleri: Agyz diametri takmynan 28–30 sm, beýikligi diametriň ýarysy ýaly
- Derisi: Düýe derisi has ileri tutulýar; düm käsesine galyň (takmynan 2 mm), tek käsesine inçe deri
- Çalnyşy: Gül agajyndan, uzynlygy 25–30 sm iki zahme bilen urulýar; sagdaky düm, çepdäki tek sesini berýär
- Ulanylýan sazlary: Mewlewi aýyny we tekke sazy; häzir türk nusgawy sazynyň toparlary
- Garyndaş sazlar: Nakkare; XVII asyrda Ewliýa Çelebi döwrüniň ussat kudümzenlerini agzaýar
- XVI–XVII asyrlar: Ewliýa Çelebiniň sanan sazlarynyň biri; taýajyklar (zahme) bilen kakylýan kiçijik jübüt kös hökmünde geçýär, tekgelerde hemişe bolandygy aýdylýar[1, 2, 3]
Sesini diňle
Taryhy
Neý, rebap we halile bilen bilelikde mewlewi sazynyň dört esasy guralynyň biridir; mehter we köşk sazyndaky nakkare bilen garyndaşdyr. Mewlewi aýinlerinden klassyky türk sazynyň fasyllaryna geçip, usuly saklaýan esasy gurala öwrüldi; çalýana kudümzen diýilýär.
Gurluşy
Biri ulurak, beýlekisi kiçiräk iki mis ýarym şaryň agzyna deri çekilip, ýüpler bilen dartylýar. Deprekler ýassygyň üstünde durýar; ulusy pes düm, kiçisi ýiti tek sesini berýär.
Nähili çalynýar
Çalyjynyň öňünde goýulýar we her elde birden tutulýan zahme diýlip atlandyrylýan inçe agaç taýajyklar bilen urulýar. Usulyň düm we tek urgulary iki depregiň arasynda paýlanýar.
Mukam sazyndaky orny
Äheň çalmaýar, usuly göterýär; aýinlerde we fasyllarda dewr-i kebir, zenjir, dewr-i rewan ýaly uly usullary haýal we mertebeli urgular bilen saklaýar.
Başlanda: görnüşleri, ölçegleri, sazlanyşy
Bu saz bilen başla
Ýazgylardaky ussatlar
Nota arhiwindäki eserleriň ýazgylarynda bu sazy çalýanlar (MusicBrainz).
Kudüm barada köp soralýan soraglar
Kudüm bilen nakkaräniň tapawudy näme?
Gurluşlary örän meňzeş we kökleri umumydyr: ikisi hem biri has kiçi bolan iki käse şekilli deprekden ybaratdyr. Nakkare mehterde we dünýewi sazda ulanylýan bolsa, kudüm mewlewi aýinlerinde we klassyky türk sazynyň fasyllarynda usul saklaýar. Kudümiň urgulary has agyr we mertebelidir; ony çalýana kudümzen, ansambly dolandyrýan baş kudümzene bolsa kudümzenbaşy diýilýär.
Kudüm usul saklamakda näme üçin beýle möhüm?
Makam sazynda eserler düm we tek urgularyndan ybarat usullar bilen ölçelýär; käbir usullar örän uzyndyr. Kudümiň iki depregi pes düm we ýokary tek sesini aýdyň aýyrýandygy sebäpli uzyn we çylşyrymly usullar hem anyk eşidilýär. Kudümzen köplenç ansamblyň depginini kesgitleýän adamdyr.
Kudüm öwrenmek kynmy?
Tehnikasy sadadyr: iki elde tutulýan zahmeler bilen iki deprege urulýar. Kynçylyk köp sanly usuly ýatdan bilmekde we uzyn usullarda depgini durnukly saklamakdadyr. Adatça usullar ilki el bilen dyzlara urlup we düm-tek diýlip aýdylyp öwrenilýär, soňra kudüme geçilýär.
Kudümi saýtda eşidip bilerinmi?
Hawa. Bu sahypadaky «Sesini diňle» bölüminde hakyky kudüm urgulary bar. Gurallar bölümindäki usul metronomynda we nota arhiwindäki eserleriň usul zolagynda urmaly gural hökmünde kudüm saýlanyp bilner; şeýlelikde bir peşrewiň ýa-da aýiniň usulyny kudüm sesi bilen diňläp bilersiň.