Üflenýän gurallar
Kawal (tüýdük)
Kawal (tüýdük): Çopan sazy bilen berk baglanyşykly, dilli we dilsiz görnüşleri bolan agaçdan üflenýän gural. Çopanlaryň sazy hökmünde tanalýan, Anadoluda we Balkanlarda giň ýaýran uzyn tüýdük (agyzdan üflenýän göni fleýta) görnüşidir.
Gysgaça
- Topary: Üflenýän, ujundan gyşyk üflenýän tüýdük
- Gelip çykyşy: Anadoly, Balkanlar, Ýakyn Gündogar; çopan sazy hökmünde tanalýar, takyk gelip çykyşy jedelli
- Göwresi we serişdesi: Köplenç şemşat; şeýle hem kyzyl it, garaly, erik; Balkan görnüşleri 60–90 sm
- Deşikleri: Öňünde 7, arkasynda 1 barmak deşigi; aşaky ujunda barmak bilen ýapylmaýan ses deşikleri
- Görnüşleri: Dilsiz kawal (gyrasyndan üflenýär) we dilli kawal (hüşgürük ýaly agyzlykly)
- Sazlanyşy ýa-da ses gerimi: Takmynan iki ýarym oktawa
- Çalnyşy: Dilsiz kawalda turba takmynan 45 dereje gyşyk tutulýar, agyz ujuň köp bölegini ýapýar
- XVI–XVII asyrlar: Ewliýa Çelebiniň sanan sazlarynyň biri; çopanlaryň süri bakanda çalýan dokuz deşikli tüýdügi hökmünde beýan edilýär[1, 2]
Sesini diňle
Taryhy
Çopanlaryň sazy hökmünde tanalýan, Anadoluda we Balkanlarda giň ýaýran uzyn tüýdük (agyzdan üflenýän göni fleýta) görnüşidir.
Gurluşy
Köplenç agaçdan ýasalýan, iki ujy açyk uzyn turbadyr; öňünde ýedi, arkasynda bir deşik, aşaky ujunda bolsa ses deşikleri bar. Dilli kawal görnüşinde agyz böleginde sykyldyk ýaly dil bolýar.
Nähili çalynýar
Dilsiz kawal neýe meňzeşlikde turbanyň gyrasyna gyşyk üflenip çalynýar; sesi ýyly we mylaýymdyr.
Mukam sazyndaky orny
Uzyn heňlerde we dag heňlerinde halk sazynyň aýaklary bilen çalynýar; kommalar dem we barmak bilen berlip bilner.
Başlanda: görnüşleri, ölçegleri, sazlanyşy
Bu saz bilen başla
Ýazgylardaky ussatlar
Nota arhiwindäki eserleriň ýazgylarynda bu sazy çalýanlar (MusicBrainz).
Kawal (tüýdük) barada köp soralýan soraglar
Kawal bilen neýiň tapawudy näme?
Kawal köplenç agaçdan ýasalýar we başparesi ýok; dilsiz kawalda turbanyň ýiti gyrasyna gyşyk üflenýär, dilli kawalda bolsa agyzlykdaky dil sesi özi döredýär. Neý gamyşdandyr we şahdan ýa-da süňkden başpare bilen çalynýar. Kawal Anadolynyň we Balkanlaryň çopan we halk sazynda, neý bolsa tasawwuf we klassyky türk sazynda ýaşaýar.
Dilli we dilsiz kawalyň tapawudy näme?
Dilli kawalyň agyz böleginde, tüýdükdäki ýaly, howany ýiti gyra gönükdirýän dil bar; üflemek ýeterlik we ses aňsat çykýar. Dilsiz kawalda bolsa sazanda howany dodaklary bilen gyra gönükdirýär; ses çykarmak has kyn, ýöne dem we burç bilen tembre we perdä has köp gözegçilik etmek mümkin. Ussat kawalçylar adatça dilsiz kawaly saýlaýarlar.
Kawal haýsy sazlarda çalynýar?
Anadoluda uzyn hawalarda, dag heňlerinde we tans heňlerinde; Balkanlarda, esasan-da Bolgariýada we Makedoniýada halk sazynda giňden ýaýrandyr. Sesi ýyly, dumanly we açyk howada uzaklara ýetýän ýumşaklykdadyr. Ýeke özi, dem saklaýan ikinji kawal bilen ýa-da deprek we baglama ýaly gurallar bilen bilelikde çalynýar.
Kawalyň sesini nirede diňläp bilerin?
Bu sahypadaky «Sesini diňle» bölüminde hakyky kawal ýazgylaryndan alnan ses nusgalary bar. Kawal heniz wirtual gural hökmünde goşulmady; şuňa meňzeş gyra üflenýän guraly brauzerde synap görmek üçin wirtual neýi açyp bilersiň.