Urmaly gurallar
Darbuka
Darbuka: Gum sagady görnüşli gövreli, barmak we aýa urgulary bilen çalynýan urmaly gural. Aýakly käse şekilli el deprekidir; türk, arap we Balkan sazynda giňden ýaýrandyr. Fasylyň, tans heňleriniň we çingene (roman) sazynyň aýrylmaz bölegidir.
Gysgaça
- Topary: Urulýan, ýeke ýüzi membranaly, käse şekilli el dowuly
- Gelip çykyşy: Mesopotamiýa we gadymy Müsüre uzaýan käse dowul däbi; ady arapça "darb" (urmak) kökünden
- Göwresi we serişdesi: Öň bişirilen toýun ýa-da agaç; häzir köplenç guýma alýumin
- Derisi: Geçi ýa-da balyk derisi; häzirki wagtda köplenç sintetik (plastik) membrana
- Esasy urgular: Düm (ortasyna, pes), tek (gyrasyna, inçe), ka (beýleki eliň tegi); barmaklar bilen bezeg we rulo
- Türk we Müsür görnüşi: Türk görnüşinde membrananyň gyrasy açyk, barmak bilen şakyrdatmaga amatly; Müsür görnüşinde gyrasy tegelek
- Başga atlary: Dümbelek, deplek; arap we Balkan ýurtlarynda tarabuka, dumbek
- XVI–XVII asyrlar: Ewliýa Çelebi dünbelek ady bilen toýun, äýnek we ýemen dünbelegi ýaly görnüşleri sanaýar; bu at häzir darbuka bilen manydaş ulanylýar[1, 2]
Sesini diňle
Taryhy
Aýakly käse şekilli el deprekidir; türk, arap we Balkan sazynda giňden ýaýrandyr. Fasylyň, tans heňleriniň we çingene (roman) sazynyň aýrylmaz bölegidir.
Gurluşy
Öňler bişirilen toýundan, häzir bolsa köplenç guýma alýuminden ýasalýan aýakly käse şekilli göwräniň giň agzyna deri ýa-da plastik membrana dartylýar.
Nähili çalynýar
Goltugyň aşagynda ýa-da dyzyň üstünde tutulýar; membrananyň ortasyna urlanda pes düm, gyrasyna urlanda inçe tek we ka sesleri çykýar. Barmaklar bilen çalt bezegler edilýär.
Mukam sazyndaky orny
Usullary düm-tek nusgalary bilen çalýar; sahypadaky usul zolagy we nota arhiwindäki urgy ugrukdyryşy darbuka bilen çalnyp bilner.
Başlanda: görnüşleri, ölçegleri, sazlanyşy
Bu saz bilen başla
Ýazgylardaky ussatlar
Nota arhiwindäki eserleriň ýazgylarynda bu sazy çalýanlar (MusicBrainz).
Darbuka barada köp soralýan soraglar
Türk darbukasy bilen Müsür darbukasynyň tapawudy näme?
Türk görnüşli darbukada membrana gövräniň ýiti gyraly metal agzyna geçirilýär; bu gyra barmak şarpyklaryny we ýiti, ýagty tek seslerini aňsatlaşdyrýar. Müsür görnüşli darbukada (tabla) agzyň gyrasy tegeleklenendir; bu aýa bilen çalt we ýumşak urgulara, has dolgun tembre amatlydyr. Iki görnüş dürli çalyş tehnikalaryny we usullaryny ösdüripdir.
Darbukada düm, tek we ke näme?
Düm membrananyň ortasyna aýa ýa-da barmaklar bilen urlup alynýan çuň, pes sesdir. Tek güýçli eliň barmaklary bilen membrananyň gyrasyna urlup çykýan ýokary we gury sesdir. Ke (ka) bolsa tek sesiniň beýleki el bilen çalynýan has ýeňil görnüşidir. Usullar bu sesleriň nusgalary hökmünde öwrenilýär; meselem, dört wagtly sofýan «düm, tek ke» diýlip aýdylýar.
Darbuka öwrenmek kynmy?
Esasy düm we tek seslerini çykarmak birnäçe günde öwrenilýär; giň ýaýran usullary çalmak üçin birnäçe aý ýeterlik bolup biler. Kynçylyk çalt barmak bezeglerinde, aksak usullarda we örän uzyn usul nusgalarynda. Usullary ilki düm-tek diýip aýdyp, soňra haýal metronom bilen türgenleşmek iň giň ýaýran ýoldur.
Saýtda darbuka bilen usul türgenleşip bilerinmi?
Hawa. Gurallar bölümindäki usul metronomy darbuka sesi bilen usullaryň düm we tek nusgasyny çalýar; depgini sazlap, bile çalyp bilersiň. Nota arhiwindäki eserleriň usul zolagynda hem urmaly goşulyk hökmünde darbuka saýlanyp bilner. Bu sahypadaky «Sesini diňle» bölüminde bolsa hakyky darbuka urgulary bar.