Urmaly gurallar
Halile
Halile: Metaldan ýasalan iki zilden ybarat bolan, mewlewi aýinlerinde ulanylýan urgy guraly. Neý, rebap we kudüm bilen bilelikde mewlewi sazynyň dört esasy guralynyň biridir. Mewlewihanalarda sema aýinlerini ugradypdyr; mewlewi zili hökmünde hem tanalýar.
Gysgaça
- Topary: Urulýan, biri-birine urulýan iki metal diskden ybarat goşa zil
- Ady: Arap dilinden gelip çykan; Mewlewihanalarda çalynýan zile berlen at, çalýana halilezen diýilýär
- Mewlewi sazyndaky orny: Neý, rebap we kudüm bilen birlikde dört esasy sazyň biri
- Göwresi we serişdesi: Metal garyndysyndan döwlüp inçeldilen iki disk; ortasyndaky deşikden geçýän guşak bilen tutulýar
- Çalnyşy: Biri-birine urulýar, sürtülýär ýa-da ýapylyp basylyp sesi öçürilýär
- Ulanylýan sazlary: Mewlewi sema aýyny (mukabele)
- Garyndaş sazlar: Zil; mehterde diametri has uly ziller ulanylýar[1, 2, 3]
Sesini diňle
Taryhy
Neý, rebap we kudüm bilen bilelikde mewlewi sazynyň dört esasy guralynyň biridir. Mewlewihanalarda sema aýinlerini ugradypdyr; mewlewi zili hökmünde hem tanalýar.
Gurluşy
Ortasy güberçek, giň we inçe iki metal diskden ybarat; hersi ortasyndaky deşikden geçirilen guşak ýa-da ýüp bilen tutulýar.
Nähili çalynýar
Her elde bir zil tutulýar; ziller biri-birine urlup jyňňyrdadylýar, gerek bolanda basylyp sesi öçürilýär.
Mukam sazyndaky orny
Äheň çalmaýar; aýinde usulyň güýçli urgularyny ýiti we uzak jyňňyrdysy bilen nygtaýar, kudümiň sesini doldurýar.
Başlanda: görnüşleri, ölçegleri, sazlanyşy
Bu saz bilen başla
Ýazgylardaky ussatlar
Nota arhiwindäki eserleriň ýazgylarynda bu sazy çalýanlar (MusicBrainz).
Halile barada köp soralýan soraglar
Halile bilen zil arasyndaky tapawut näme?
Halile mewlewi aýinlerine mahsus, giň we inçe iki uly metal zilden ybaratdyr; uzak we ýagty jyňňyrdy berýär. Zil bolsa köplenç has kiçidir we mehterden tans heňlerine, tansa çenli köp ýerde çalynýar. Halile aýin sazynda kudümiň ýanynda usulyň möhüm urgularyny nygtaýar.
Halile mewlewi aýininde nähili ulanylýar?
Neý, rebap we kudüm bilen bilelikde mewlewi sazynyň esasy gurallarynyň biridir. Aýinde usulyň güýçli urgularynda çalnyp, kudümiň sesini doldurýar we semaga ýagty jyňňyrdy goşýar. Çalýan adam zilleriň jyňňyrdysyny basyp ýa-da erkin goýberip, sesiň dowamlylygyny sazlaýar.
Halile nähili çalynýar?
Her elde ortasyndaky gaýyş ýa-da ýüp bilen tutulýan bir zil bolýar. Ziller biri-birine urlup jyňňyrdadylýar; ses islenýän pursatda döşe ýa-da bedene basylyp ýatyrylýar. Urmagyň burçy we güýji sesiň ýagtylygyny we dowamlylygyny kesgitleýär.
Haliläni häzir eşidip bolýarmy?
Hawa. Mewlewi aýinlerini dowam etdirýän we täzeden dikeldýän ansambllarda halile ulanylmagyny dowam edýär. Klassyky türk sazynyň fasyl ansamblarynda bolsa az ýer alýar; ol ýerde usuly köp derejede kudüm we beýleki urmaly gurallar göterýär.