Üflenýän gurallar
Tulum
Tulum: Geçi derisinden ýasalan howa torbaly, Gara deňiz sebitine mahsus üflenýän gural. Gündogar Gara deňziň, esasan Rize, Artwin we Trabzon ýaýlalarynyň meşikli sazydyr; horon we ýaýla toýlarynda çalynýar.
Gysgaça
- Topary: Üflenýän, ýeke dilli gamyşly, howa torbaly (wolynka toparyndan)
- Göwresi we serişdesi: Owlak, geçi ýa-da guzy derisinden torba; üfleme turbasy we naw diýilýän goşa turbaly ses bölegi
- Deşikleri: Nawdaky iki gamyş turba ýanaşyk; deşik sany sebite görä üýtgeýär (Hemşinde her turbada bäşden)
- Çalnyşy: Torba üflenip doldurylýar, goluň gysmagy bilen ses kesintisiz dowam etdirilýär
- Sebitleri: Rize, Artwin (Hemşin, Pazar), Trabzon, Erzurum, Kars, Ardahan, Baýburt, Gümüşhane
- Ulanylýan sazlary: Horon, ýaýla baýramlary; laz, hemşin we pont grek halk sazy
- Başga atlary: Laz dilinde guda; tulum zurna, tulum düdük; Frakiýadaky garyndaşy gaýda
- XVI–XVII asyrlar: Ewliýa Çelebi ony tulum tüýdügi ady bilen agzaýar; rus çopanlarynyň çalýan, gamyşly we deri tulumly sazy hökmünde beýan edilýär[1, 2, 3]
Sesini diňle
Taryhy
Gündogar Gara deňziň, esasan Rize, Artwin we Trabzon ýaýlalarynyň meşikli sazydyr; horon we ýaýla toýlarynda çalynýar.
Gurluşy
Owlak ýa-da geçi derisinden ýasalan howa meşigine iki parallel turbadan ybarat, ýeke dilli gamyşlar bilen ses berýän heň turbasy dakylýar; üflemek üçin turbasy hem bar.
Nähili çalynýar
Sazanda meşigi üfläp doldurýar, goly bilen gysyp sesi üznüksiz dowam etdirýär; iki turba heňi bile çalýar.
Mukam sazyndaky orny
Gara deňiz heňlerini gysga, çeýe bezegler bilen çalýar; hatarlary köplenç Hüseýni we Uşşak makamlaryna ýakyndyr.
Başlanda: görnüşleri, ölçegleri, sazlanyşy
Bu saz bilen başla
Ýazgylardaky ussatlar
Nota arhiwindäki eserleriň ýazgylarynda bu sazy çalýanlar (MusicBrainz).
Tulum barada köp soralýan soraglar
Tulum bilen gaýdanyň tapawudy näme?
Ikisi hem howa torbaly gurallardyr, ýöne Gara deňiz tulumynda aýratyn dem turbasy ýok: iki parallel turbadan ybarat nagmalyk hem heňi, hem goşulýan sesi berýär. Frakiýanyň we Balkanlaryň gaýdasynda bolsa heň turbasynyň ýanynda yzygiderli bir ses berýän aýratyn dem turbasy bar. Tembrleri we çalyş usullary hem tapawutlydyr.
Tulum haýsy sazlarda çalynýar?
Gündogar Gara deňziň, esasan-da Rize, Artwin we Trabzonyň ýaýla baýramçylyklarynda, toýlarynda we horonlarynda çalynýar. Çeýe bezegli, çalt heňler we horon ritmleri tulumyň esasy repertuarydyr. Hemşin we laz sazynda hem möhüm orny bar; kemençe bilen bilelikde sebitiň iki esasy guralynyň biri hasaplanýar.
Tulum nädip üznüksiz ses berýär?
Sazanda üfleýiş turbasyndan torbany doldurýar we golny torba basyp, howany nagmalyga iberýär. Dem alanda torbadaky howa akmagyny dowam etdirýändigi üçin ses kesilmeýär. Şonuň kömegi bilen tulumda heň dem arakesmelerinde bölünmän dowam edýär; barmak urgulary we bezegler bilen notalar biri-birinden aýrylýar.
Tulum öwrenmek kynmy?
Torba deňölçegli basyş bermek we dem bilen gol basyşyny utgaşykly saklamak endik talap edýär. Gamyşlary sazlamak we deri torbany idetmek hem tulumçylygyň bir bölegidir. Çalt horon heňlerindäki bezegler bolsa uzak türgenleşik talap edýär. Sazandalaryň köpüsi ýerli ussatlary diňläp we olar bilen bile çalyp öwrenýär.