Ýaýly gurallar
Gara deňiz kemençesi
Gara deňiz kemençesi: Gara deňiz sebitine mahsus, üç simli, dik tutulyp ýaý bilen çalynýan gural. Gündogar Gara deňziň nyşan sazydyr; horon we kemençe heňleri onuň bilen çalynýar. Pontos grekleriniň sazynda hem şol saz “lira” ady bilen ýaşaýar.
Gysgaça
- Topary: Ýaýly, perdesiz (lira topary)
- Gelip çykyşy: Wizantiýa lirasyndan; Pontda XI–XII asyrlarda kemala gelendigi kabul edilýär
- Göwresi we serişdesi: Bir bölek garaly (şeýle hem tut, hoz, arça) göwre; arça ýa-da sosna gapak
- Ölçegleri: Uzynlygy takmynan 55–56 sm; dar, çüýşe şekilli göwre
- Simleri we sazlanyşy: Üç sim, kwarta aralygy bilen sazlanýar; 1920-nji ýyllara çenli ýüpek simler
- Çalnyşy: Dyzyň üstünde dik tutulýar, simler barmak uçlary bilen basylýar, köplenç iki sim bilelikde
- Başga atlary: Pont lirasy (Pontiakí lýra), laz dilinde çilili[1, 2]
Sesini diňle
Taryhy
Gündogar Gara deňziň nyşan sazydyr; horon we kemençe heňleri onuň bilen çalynýar. Pontos grekleriniň sazynda hem şol saz “lira” ady bilen ýaşaýar.
Gurluşy
Dar we uzyn, çüýşe şekilli bir bölek göwreden ybaratdyr; üç kiriş dakylýar we kirişler biri-birine örän ýakyndyr.
Nähili çalynýar
Dyzyň üstünde dik tutulyp ýaý bilen çalynýar; kirişler köplenç ikiden bile çalnyp, dem sesi alynýar. Kirişler barmak uçlary bilen basylýar.
Mukam sazyndaky orny
Gara deňiz heňleri köplenç Hüseýni we Uşşak hatarlaryna ýakyndyr; çalt horon ritmleri we bezegler bilen çalynýar.
Başlanda: görnüşleri, ölçegleri, sazlanyşy
Bu saz bilen başla
Ýazgylardaky ussatlar
Nota arhiwindäki eserleriň ýazgylarynda bu sazy çalýanlar (MusicBrainz).
Gara deňiz kemençesi barada köp soralýan soraglar
Gara deňiz kemençesi bilen klassyky kemençäniň tapawudy näme?
Gara deňiz kemençesiniň gövresi dar, uzyn we çüýşe şekillidir; klassyky kemençe bolsa armyt şekilli we has gysgadyr. Gara deňiz kemençesinde simler biri-birine örän ýakyndyr we köplenç iki sim bilelikde çalnyp, yzygiderli goşa ses alynýar; klassyky kemençede bolsa bir simiň üstünde inçe bezegler öňe çykýar. Biri horonyň, beýlekisi Stambulyň klassyky sazynyň guralydyr.
Gara deňiz kemençesi nähili sazlanýar?
Üç simi adatça kwarta aralyklary bilen sazlanýar. Ýaý köplenç iki simi bilelikde çekýändigi sebäpli heň bir simde çalnanda gapdaldaky sim goşulýan ses hökmünde ýaňlanýar; bu kemençä özüne mahsus dolgun sesini berýär. Takyk sazlama perdesi sazanda we sebite görä üýtgäp biler.
Gara deňiz kemençesi haýsy sazlarda çalynýar?
Gündogar Gara deňziň, esasan-da Trabzon, Rize we Giresun töwereginiň horon heňlerinde, kemençe hawalarynda we atma türkülerde esasy guraldyr. Çalt we çeýe çalyş aýak urgulary we horon tegelegi bilen bitewileşýär. Pont grek sazynda şol gural «lira» ady bilen çalynmagyny dowam edýär.
Gara deňiz kemençesini öwrenmek kynmy?
Esasy horon heňlerine birneme gysga wagtda başlap bolýar, ýöne çalt ýaý çalyşmalary, goşa sim çalyşy we ritmiň janlylygyny saklamak uzak türgenleşik talap edýär. Perdesiz bolany üçin dogry sesleri gulak bilen tapmak gerek. Sazandalaryň köpüsi ýerli ussatlary diňläp we olar bilen bile çalyp öwrenýär; gysga heňleri haýal depginde berkidip, soňra çaltlandyrmak giň ýaýran usuldyr.