Ýaýly gurallar
Rebap
Rebap: Kokos hozunyň gabygyna ýa-da agaç gövrä deri dartylyp ýasalýan gadymy ýaýly gural. Yslam dünýäsiniň iň gadymy ýaýly sazlarynyň biridir; Osmanly döwründe esasan mewlewi sazynda ulanylýardy. Ýewropadaky rebek we orta asyr ýaýly sazlarynyň atasy hasaplanýar.
Gysgaça
- Topary: Simli, ýaýly; dik tutulýan aýakly ýaýlylar
- Gelip çykyşy: Yslam dünýäsiniň iň gadymy ýaýly sazlarynyň biri; Merkezi Aziýadaky yklyg bilen garyndaş hasaplanýar
- Ilkinji belli yzlary: X asyryň arap dilindäki saz çeşmeleri (Farabi)
- Göwresi we serişdesi: Kokos hozunyň gabygy ýa-da oýma agaç; agzy inçe deri bilen örtülen, aşagynda demir aýak
- Simleri: 2 ýa-da 3; öň at gyly ýa-da ýüpek, häzir metal hem ulanylýar
- Ulanylýan sazlary: Osmanlylarda esasan Mewlewi aýynlary we taksimler
- Garyndaş sazlar: Kemança, Ýewropanyň rebegi, Müsür, Magrib we Indoneziýa rebaplary
- XVI–XVII asyrlar: Ewliýa Çelebi "Syýahatnama" eserinde rebaby ýüpek üç simli, örän gadymy saz hökmünde agzaýar; taryhda ol köplenç yklyk we kemança bilen garyşdyrylypdyr[1, 2, 3]
Sesini diňle
Taryhy
Yslam dünýäsiniň iň gadymy ýaýly sazlarynyň biridir; Osmanly döwründe esasan mewlewi sazynda ulanylýardy. Ýewropadaky rebek we orta asyr ýaýly sazlarynyň atasy hasaplanýar.
Gurluşy
Kokos hozunyň gabygyndan ýa-da oýma agaçdan ýasalan tegelek göwräniň agzy deri bilen örtülýär; uzyn sapy we aşagynda demir aýagy bar. Iki ýa-da üç kiriş dakylýar.
Nähili çalynýar
Dik tutulýar, aýagy dyza ýa-da ýere direlýär we ýaý bilen çalynýar.
Mukam sazyndaky orny
Perdesizdir; mewlewi aýinlerinde neý bilen bilelikde makam heňlerini we taksimleri çalýar.
Başlanda: görnüşleri, ölçegleri, sazlanyşy
Bu saz bilen başla
Ýazgylardaky ussatlar
Nota arhiwindäki eserleriň ýazgylarynda bu sazy çalýanlar (MusicBrainz).
Rebap barada köp soralýan soraglar
Rebap näme, onuň kemaneden tapawudy näme?
Rebap gövresi hindi hozunyň gabygyndan ýa-da oýma agaçdan ýasalyp deri bilen örtülýän, uzyn saply we aýakly, dik tutulyp ýaý bilen çalynýan gadymy guraldyr. Gurluşy boýunça kabak kemanä örän meňzeýär; esasy tapawut ulanylýan ýerindedir: kabak kemane halk sazynda, rebap bolsa Osmanly döwletinde esasan-da mewlewi aýinlerinde we tekge sazynda çalnypdyr.
Rebap näme üçin mewlewi sazynda möhüm?
Mewlewi däbinde neý, rebap, kudüm we halile aýin sazynyň esasy gurallary hasaplanýar. Rebabyň ýumşak, adam sesine ýakyn tembri neý bilen bilelikde heňi göterýär, kudüm we halile bolsa usuly saklaýar. Mewlananyň goşgularynda hem rebaba ýygy salgylanylýar; bu guralyň mewlewi medeniýetindäki ornuny görkezýär.
Rebap häzir çalynýarmy?
XX asyrda Türkiýede ulanylyşy ep-esli azaldy. Soňky ýyllarda mewlewi aýinlerini we gadymy Osmanly sazyny täzeden dikeldýän ansambllar guraly gadymy çeşmelere görä täzeden ýasadyp çalyp başladylar. Arap dünýäsinde we Merkezi Aziýada bolsa rebap maşgalasynyň dürli görnüşleri halk sazynda ýaşamagyny dowam edýär.
Rebap bilen Ýewropanyň ýaýly gurallarynyň arasynda baglanyşyk barmy?
Orta asyrlarda Yslam dünýäsinden Andalusiýa we Sisiliýa arkaly Ýewropa geçen rebap Ýewropada «rebec» atly ýaýly guralyň döremegine goşant goşdy. Şu sebäpli rebap Ýewropa ýaýly gurallarynyň uzak ata-babalarynyň biri hasaplanýar. Wagtyň geçmegi bilen Ýewropada gövräniň we sapyň şekili üýtgedi, ýaýly gurallar egnide ýa-da dyzda tutulýan täze görnüşlere eýe boldy.