Urmaly gurallar
Nakkare
Biri kiçiräk iki ýarym şar görnüşli kiçi deprekden ybarat bolan, zahme ýa-da tokmak diýlip atlandyrylýan agaç taýajyklar bilen çalynýan käse deprek.
Gysgaça
- Topary: Urulýan, goşa käse dowul
- Gelip çykyşy: Ady arapça 'urmak' manyly nakr kökünden; Andalusiýa arkaly Ýewropa dillerine hem geçdi
- Göwresi we serişdesi: Döwme misden ýarym şar göwre; agzyna düýe (ýa-da eşek) derisi dartylýar
- Ölçegleri: Diametri takmynan 25–35 sm; çuňlugy diametriň ýarysy ýaly ýa-da has köp
- Çalnyşy: Zahme ýa-da tokmak diýilýän agaç taýajyklar bilen; mehterde nakkarezenler aýak epip oturyp çalýardy
- Ulanylýan sazlary: Mehter, Mewlewi we tekke sazy, açyk howadaky baýramlar we toýlar
- Başga atlary: Mewlewilikde kudüm, Azerbaýjanda nagara, Anadolyda çifte nagra
- XVI–XVII asyrlar: Ewliýa Çelebiniň agzan mehter sazlarynyň biri; onuň aýtmagyna görä, Arabystanyň kofehanalarynda hem çalnypdyr[1, 2]
Sesini diňle
Taryhy
Ady arapça «urmak» manyly nakr kökünden gelip çykýar; orta asyrlarda köp ýurtlarda ulanyldy. Osman mehterinde kös bilen bilelikde ýer aldy; mewlewi tekgelerinde şol bir gurala kudüm diýildi. Azerbaýjanda halk sazynda goşa nagara ady bilen ýaşaýar. Çalýana nakkarezen diýilýär.
Gurluşy
Diametri takmynan 25–35 sm bolan iki käse deprekden ybarat, olaryň agzyna deri çekilýär. Depreklerden biri kiçiräk we derisi inçeräk.
Nähili çalynýar
Her elde birden tutulýan zahme ýa-da tokmak diýlip atlandyrylýan agaç taýajyklar bilen urulýar; uly käse pes düm, kiçisi ýiti tek sesini berýär.
Mukam sazyndaky orny
Äheň çalmaýar, usul saklaýar. Kudüm bilen gelip çykyşy birdir; tapawudy ulanylýan gurşawynda: nakkare mehterde we dünýewi sazda, kudüm bolsa mewlewi aýininde usul saklaýar.
Başlanda: görnüşleri, ölçegleri, sazlanyşy
Bu saz bilen başla
Ýazgylardaky ussatlar
Nota arhiwindäki eserleriň ýazgylarynda bu sazy çalýanlar (MusicBrainz).
Nakkare barada köp soralýan soraglar
Nakkare näme?
Nakkare biri has kiçi bolan iki käse şekilli deprekden ybarat bolup, iki elde tutulýan agaç taýajyklar bilen çalynýan usul guralydyr. Uly käse pes, kiçisi ýokary ses berýär; şeýlelikde düm we tek urgulary bir jübüt deprek bilen çalnyp bilner. Osmanly mehterinde we dünýewi sazda ulanyldy.
Nakkare bilen kudümiň tapawudy näme?
Gurluşlary örän meňzeşdir we umumy bir kökden gelýärler. Tapawut köplenç ulanylýan ýerlerindedir: nakkare mehterde we dünýewi sazda, kudüm bolsa mewlewi aýinlerinde we klassyky türk sazynyň fasyllarynda usul saklaýar. Şonuň üçin şol bir kökden gelýän gural düşen gurşawyna görä başga çalyş usulyna we başga repertuara eýe bolupdyr.
Nakkare Ýewropa nähili geçdi?
Orta asyrlarda Haç ýörişleri we Ortaýer deňzi söwdasy arkaly Ýewropa geçen nakkare ol ýerde «naker» ady bilen tanaldy. Bu goşa käse deprekler Ýewropadaky litawranyň ata-babalarynyň hatarynda hasaplanýar. Osmanly mehteriniň Ýewropada döreden gyzyklanmasy hem urmaly gurallaryň orkestre girmeginde rol oýnady.
Nakkare häzir çalynýarmy?
Mehter toparlarynda çalynmagyny dowam edýär. Azerbaýjanda goşa nagara ady bilen halk sazynda ýaşaýar. Klassyky türk sazynda bolsa şol işi köp derejede kudüm öz üstüne aldy; gadymy sazy dikeldýän ansambllar nakkaräni täzeden ulanýarlar. Bu dikeldiş işleri köne çeşmelerdäki usul nusgalaryny we çalyş usullaryny täzeden eşidilýän edýär.