Simli gurallar
Gopuz
Gopuz: Türk medeniýetiniň taryhynda belli iň gadymy simli gural; ozanlaryň sazy hökmünde tanalýar. Türkleriň belli bolan iň gadymy kirişli sazlaryndan biridir; “Gorkut ata” dessanlarynda ozanlaryň elindäki saz hökmünde agzalýar. Baglama, jura we gazaklaryň dombrasy ýaly köp sazlaryň atasy hasaplanýar.
Gysgaça
- Topary: Simli; sebitine görä barmak, mizrap ýa-da ýaý bilen çalynýan görnüşleri bar
- Gelip çykyşy: Merkezi Aziýa türki medeniýeti; rowaýata görä Gorkut atanyň ýasan sazy
- Ilkinji belli yzlary: Takmynan X asyra degişli uýgur ýazgylary
- Göwresi we serişdesi: Bir bölek agajdan oýma; gapagynyň bir bölegi ýa-da tutuşlygyna deri ýa-da inçe tagta
- Simleri: Gadymy nusgalarda içege ýa-da at gyly; görnüşine görä 2-den 5-e çenli
- Perdeleri: Köplenç perdesiz
- Garyndaş sazlar: Gyrgyz komuzy, Azerbaýjan gopuzy, rumyn kobzasy, wenger kobozy
- XVI–XVII asyrlar: Rewanynyň "Işaretnama" eserinde agzalýar; Ewliýa Çelebi üç simli gopuzyň Bosniýada, Budada we Temeşwarda köp çalynýandygyny, Anadoluda welin hiç görmändigini ýazýar[1, 2, 3]
Sesini diňle
Taryhy
Türkleriň belli bolan iň gadymy kirişli sazlaryndan biridir; “Gorkut ata” dessanlarynda ozanlaryň elindäki saz hökmünde agzalýar. Baglama, jura we gazaklaryň dombrasy ýaly köp sazlaryň atasy hasaplanýar.
Gurluşy
Bir bölek agaçdan oýulyp ýasalan göwresiniň öň ýüzi deri ýa-da inçe tagta bilen örtülýär; sapy gysga we köplenç perdesizdir. Kirişleriň sany däbe görä ikiden bäşe çenli üýtgeýär, gadymy nusgalarda at gylyndan kirişler ulanylypdyr.
Nähili çalynýar
Barmak, kiçi mizrap ýa-da käbir görnüşlerinde ýaý bilen çalynýar; ozanlar dessan aýdanlarynda ony ugrukdyryjy saz hökmünde ulanypdyrlar. Gyrgyzlaryň komuzy bu däbiň ýaşap gelýän iň ýakyn görnüşidir.
Mukam sazyndaky orny
Perdesiz sapy sebäpli komma aralyklaryny erkin çalmaga amatlydyr; häzirki döwürde türk halk sazynda, Orta Aziýa heňlerinde we gadymy sazy täzeden direldýän toparlarda ulanylýar.
Başlanda: görnüşleri, ölçegleri, sazlanyşy
Bu saz bilen başla
Ýazgylardaky ussatlar
Nota arhiwindäki eserleriň ýazgylarynda bu sazy çalýanlar (MusicBrainz).
Gopuz barada köp soralýan soraglar
Gopuz näme?
Gopuz türkileriň belli bolan iň gadymy simli gurallarynyň umumy adydyr. Onuň ýeke-täk görnüşi ýok: döwre we sebite görä siminiň sany, gövresiniň şekili we sapynyň uzynlygy üýtgeýär. Köplenç oýma agaçdan gövresi, deri ýa-da inçe tagta bilen örtülen agzy we gysga sapy bolýar. Taryhy çeşmelerde ozanlaryň, gamlaryň we bagşylaryň elindäki gural hökmünde agzalýar.
Gopuz bilen baglamanyň tapawudy näme?
Gopuzyň sapy adatça gysga we perdesizdir, gövresiniň agzy köplenç deri bilen örtülýär. Baglamanyň bolsa uzyn sapyna perdeler daňylýar we döşi agaçdandyr. Gopuz az simli, ýumşak sesli we gürrüňe goşulýan gural bolsa, baglama has giň ses gerimi we dürli sazlaýyş düzenleri bilen hem goşulyk, hem ýeke çalyş guralydyr. Baglama gopuz däbiniň Anadoludaky ösen nesli hasaplanýar.
«Gorkut ata» kitabynda gopuz nähili agzalýar?
Kitapdaky boýlaryň köpüsi Dede Gorkudyň gelip, gopuzyny çalyp boý boýlamagy, soý soýlamagy bilen tamamlanýar; ýagny gürrüň berlen waka gopuzyň goşulmagynda dessana öwrülýär. Tekstde «golça gopuz» sözlemi geçýär we gopuz ozançylygyň, paýhasyň we söze hormatyň nyşanydyr. Şonuň üçin gopuz türk medeniýetinde diňe bir gural däl, dilden-dile geçýän däbiň hem nyşany hasaplanýar.
Gopuz häzir nirede çalynýar?
Klassyky türk makam sazynyň ansamblarynda ýer almaýar. Häzir köplenç Merkezi Aziýanyň we Kawkazyň heňlerinde, dessan aýdylanda we gadymy türk sazyny dikeldýän ansamblarda çalynýar; Azerbaýjanda we Türkiýede gadymy suratlandyrmalara esaslanyp ýasalan gopuzlar ulanylýar. Gyrgyz komuzy ýaly garyndaşlary bolsa gündelik saz durmuşynda ýaşamagyny dowam edýär.