Urmaly gurallar
Deprek (dawul)
Deprek (dawul): Iki ýüzüne deri dartylan uly gurşawyna toklaç we taýajyk bilen urlup çalynýan esasy ritm guraly. Surnaýyň aýrylmaz ýoldaşy, toýlaryň, baýramlaryň we gadymy Osmanly mehteriniň esasy urgy sazydyr.
Gysgaça
- Topary: Urulýan, iki ýüzi derili silindr dowul
- Gelip çykyşy: Ady arapça tabl sözünden (tabul, tawul, dowul); günbatar dillerine tambour, atabal görnüşinde geçdi
- Göwresi we serişdesi: Hoz ýa-da wäleş gasnak; iki ýüzüne geçi ýa-da göle derisi, ýüp bilen dartylýar
- Ölçegleri: Häzirki wagtda ortaça diametri takmynan 50 sm, ini 30 sm; sebite görä üýtgeýär
- Çalnyşy: Başy egri ýogyn tokmak bilen düm, arça ýaly gaty agaçdan inçe taýajyk bilen tek urulýar
- Ulanylýan sazlary: Zurna bilen toý we tans sazlary, mehter; öň häkimiýet nyşany we remezan dowuly
- Sebitleri: Tutuş Anadoly we Balkanlar; Günorta Anadoly türkmenlerinde kaba dowul we jura dowul
- XVI–XVII asyrlar: Ewliýa Çelebiniň sanan sazlarynyň biri; mehterhana degişlidi we onuň agzan jura zurnasy bilen bile çalnardy[1, 2]
Sesini diňle
Taryhy
Surnaýyň aýrylmaz ýoldaşy, toýlaryň, baýramlaryň we gadymy Osmanly mehteriniň esasy urgy sazydyr.
Gurluşy
Agaçdan ýasalan uly silindr göwräniň iki ýüzüne deri dartylýar; deriler ýüp bilen biri-birine baglanyp gerilýär.
Nähili çalynýar
Egne asylýar; bir el ýogyn tokmak bilen çuň düm sesini, beýleki el bolsa inçe çybyk bilen inçe tek sesini berýär.
Mukam sazyndaky orny
Usullary alyp barýan sazdyr; halaý, horon, zeýbek ýaly tans heňleriniň we mehter usullarynyň ritmini saklaýar.
Başlanda: görnüşleri, ölçegleri, sazlanyşy
Bu saz bilen başla
Ýazgylardaky ussatlar
Nota arhiwindäki eserleriň ýazgylarynda bu sazy çalýanlar (MusicBrainz).
Deprek (dawul) barada köp soralýan soraglar
Deprek bilen darbukanyň tapawudy näme?
Deprek iki ýüzüne deri çekilen uly silindr gapdyr; egne asylýar, bir elde ýogyn tokmak, beýleki elde inçe taýajyk bilen çalynýar we sesi örän gatydyr. Darbuka bolsa bir ýüzli, bulgur şekilli kiçi el deprekdir; barmak we aýa bilen çalynýar, inçe bezeglere amatlydyr. Deprek açyk howanyň we deprek-surnaý jübütiniň, darbuka bolsa fasylyň we tans heňleriniň guralydyr.
Deprekde düm we tek nähili çalynýar?
Ýogyn tokmak depregiň bir ýüzüne urlup, çuň we pes düm sesini berýär. Beýleki ýüzde inçe taýajyk ýa-da çybyk bilen urlan ýeňil we ýokary sesler tek wezipesini ýerine ýetirýär. Usulyň agyr urgulary tokmak bilen, aralyk urgular we bezegler taýajyk bilen çalynýar; şeýlelikde bir deprek hem düm, hem tek sesi bilen usuly doly berýär.
Depregi saýtda eşidip bilerinmi?
Hawa. Bu sahypadaky «Sesini diňle» bölüminde hakyky deprek urgulary bar. Mundan başga-da, Gurallar bölümindäki usul metronomynda we nota arhiwindäki eserleriň usul zolagynda urmaly gural hökmünde deprek saýlanyp bilner; şeýlelikde bir usulyň düm we tek nusgasyny deprek sesi bilen diňläp bilersiň.
Mehterde depregiň orny näme?
Osmanly mehterinde deprek kös we nakkare bilen bilelikde urmaly bölümiň esasyny düzýär; ýöriş usullaryny saklaýar we surnaýlar bilen bilelikde mehteriň gaty sesini döredýär. Mehterde deprek çalýana «dawulzen» diýilýär. Häzirki mehter toparlary hem bu tertibi dowam etdirýär.