Urmaly gurallar
Daire
Daire: Gasnagynyň içine kiçi jyňňyrdawuklar ýa-da halkalar dakylan, giň çarçuwaly el depregi; makam sazynda usul saklaýar. Ýakyn Gündogardan Merkezi Aziýa çenli ýaýran örän gadymy çarçuwaly deprek; Eýranda daýere, Özbegistanda doira ady bilen tanalýar. Osman döwründe inje saz we fasyl toparlarynda usul guraly hökmünde ulanyldy.
Gysgaça
- Topary: Urulýan, ýeke ýüzi deri bilen örtülen, halkaly ýa-da jyňňyrdawukly gasnak dowul
- Ilkinji belli yzlary: Gasnak dowul atlary şumer pahna ýazuwly lowhalarynda duş gelýär; yslamdan öňki Eýranda hem belli
- Göwresi we serişdesi: Inçe agaç gasnak; deri hökmünde balyk ýa-da geçi derisi
- Jyňňyrdawuk / halka: Gasnagyň içki ýüzündäki ilgeklere metal halkalar ýa-da ýaryklaryna jübüt jyňňyrdawuklar dakylýar
- Çalnyşy: Bir el bilen tutulýar; ortasyna urgy pes düm, gyrasyna urgy inçe tek; halkalar her urgyda jyňňyrdaýar
- Sebitleri: Eýran, Azerbaýjan, Özbegistan, Täjigistan, Owganystan, Türkiýe we kürt sebitleri
- Başga atlary: Daýere (Eýran), doira (Özbegistan, Täjigistan); türkçede def bilen sinonim hökmünde hem ulanylýar
- XVI–XVII asyrlar: Ewliýa Çelebiniň sanan sazlarynyň biri; köp sanly ownuk demir halkajyklar dakylan, uly tegelek def hökmünde beýan edilýär[1, 2, 3]
Sesini diňle
Taryhy
Ýakyn Gündogardan Merkezi Aziýa çenli ýaýran örän gadymy çarçuwaly deprek; Eýranda daýere, Özbegistanda doira ady bilen tanalýar. Osman döwründe inje saz we fasyl toparlarynda usul guraly hökmünde ulanyldy.
Gurluşy
Giň, inçe agaç gasnagyň bir ýüzüne deri çekilýär; gasnagyň içki ýüzüne ýa-da onuň ýaryklaryna kiçi jübüt jyňňyrdawuklar ýa-da metal halkalar ýerleşdirilýär.
Nähili çalynýar
Elde tutulýar we barmaklar bilen urulýar; ortasyna urlan urgy pes düm, gyrasyna urlan urgy ýiti tek sesini berýär. Jyňňyrdawuklar we halkalar her urguda jyňňyrdap, ritmi baýlaşdyrýar.
Mukam sazyndaky orny
Usul görnüşlerini düm we tek urgulary bilen göterýär; fasyllarda, aýdymlarda we tans heňlerinde ritmi saklaýar we bezeýär.
Başlanda: görnüşleri, ölçegleri, sazlanyşy
Bu saz bilen başla
Ýazgylardaky ussatlar
Nota arhiwindäki eserleriň ýazgylarynda bu sazy çalýanlar (MusicBrainz).
Daire barada köp soralýan soraglar
Daire bilen depiň we bendiriň tapawudy näme?
Üçüsi hem çarçuwaly deprekdir. Daire giň, inçe gasnakdan ybarat we gasnagynyň içinde kiçi zil jübütleri ýa-da metal halkalar bar. Dep adatça has kiçidir we zilleri gasnakdaky oýuklara dakylýar. Bendir bolsa zilsizdir we köplenç deriniň aşagyndan geçýän kirişler bilen jyzyrdaýan ses berýär. Atlar ýerden-ýere biri-biriniň ýerine hem ulanylyp bilner.
Daire nirelerde çalynýar?
Osmanly döwründe inçe saz we fasyl ansamblarynda usul guraly hökmünde ulanyldy. Eýranda daýere, Özbegistanda we Täjigistanda doira ady bilen häzir hem professional we halk sazynyň esasy usul guralydyr. Azerbaýjanda şoňa meňzeş çarçuwaly deprek gawal ady bilen mugam üçlüginde ýer alýar.
Daire öwrenmek kynmy?
Esasy düm we tek urgulary gysga wagtda öwrenilýär. Emma Merkezi Aziýanyň doira däbindäki ýaly barmak şarpyklary, zilleri yrgyldadyp jyňňyrdatmak we çalt bezegler uzak türgenleşik talap edýär. Usullary ilki düm-tek diýip aýdyp öwrenmek daireden başga-da beýleki urmaly gurallara aňsat geçmäge mümkinçilik berýär.
Dairäniň makam sazyndaky orny näme?
Heň çalmaýar, usuly göterýär. Fasyllarda, aýdymlarda we tans heňlerinde düm we tek urgulary bilen usulyň karkasyny gurýar, zilleriň we halkalaryň jyňňyrdysy bilen ritme ýagtylyk goşýar. Kudümiň agras urgularyna garanyňda has janly goşulyk üpjün edýär.