Urmaly gurallar
Zil
Zil: Ortasyndaky tutawaçlardan tutulyp, biri-birine urlup çalynýan, adatça latundan ýasalan tegelek metal gural. Türk we Ýakyn Gündogar sazynyň örän gadymy usul guraly; arap ýurtlarynda sagat diýlip atlandyrylýar. Mehterde dürli ululykdaky ziller çalynýar; käbir sopuçylyk tekgelerinde kiçi el zilleri zikiri we dini aýdymlary hem ugradýar.
Gysgaça
- Topary: Urulýan, biri-birine urulýan ýa-da tokmak bilen urulýan metal diskler
- Ilkinji belli yzlary: Şumer, hett, Müsür we grek şekillerinde görünýär; Merkezi Aziýada mis-galaýy garyndysyndan
- Göwresi we serişdesi: Bürünç ýa-da latun; Zilçiýan maşgalasy 1623-nji ýyldan başlap Stambulda zil guýdy
- Ölçegleri: Tans zilleri takmynan 5 sm; mehter zilleri has uly, orkestr zilleri 14–22 dýuým
- Çalnyşy: Iki zil biri-birine urulýar; mehterde dik (mehterhana) we ýatyk iki tutuş bar
- Ulanylýan sazlary: Mehter, tekke sazy, tans sazlary, tans; häzir orkestr we deprek toplumy
- Başga atlary: Arapça sanj (synj); gadymy çeşmelerde çeň, jaň
- XVI–XVII asyrlar: Ewliýa Çelebi ziliň adyny agzaýar, ýöne ony beýan etmeýär; zil harby sazda we derwüşleriň dessurlarynda çalnypdyr[1, 2]
Sesini diňle
Taryhy
Türk we Ýakyn Gündogar sazynyň örän gadymy usul guraly; arap ýurtlarynda sagat diýlip atlandyrylýar. Mehterde dürli ululykdaky ziller çalynýar; käbir sopuçylyk tekgelerinde kiçi el zilleri zikiri we dini aýdymlary hem ugradýar.
Gurluşy
Ortasy güberçek, tegelek iki metal diskden ybarat; ortasyndaky deri ýa-da ýüp tutawaçlar bilen tutulýar. Tans sazynda ulanylýan kiçi zilleriň diametri takmynan 5 sm; mehter zilleri has uludyr.
Nähili çalynýar
Her elde bir zil tutulýar ýa-da kiçi ziller barmaklara geýdirilýär; olary biri-birine urýarlar ýa-da gyralaryny degirýärler.
Mukam sazyndaky orny
Usulyň urgularyny ýiti jyňňyrdy bilen belleýär. Halileden tapawudy ululygynda we gurşawynda: halile mewlewi aýinine mahsus uly jübüt zildir, zil bolsa adatça kiçiräk bolup, mehterden zikire, halk oýunlaryndan tansa çenli köp gurşawda çalynýar.
Başlanda: görnüşleri, ölçegleri, sazlanyşy
Bu saz bilen başla
Ýazgylardaky ussatlar
Nota arhiwindäki eserleriň ýazgylarynda bu sazy çalýanlar (MusicBrainz).
Zil barada köp soralýan soraglar
Zil bilen haliläniň tapawudy näme?
Zil dürli ölçeglerde ýasalýan we köp ýerde çalynýan metal gurallaryň umumy adydyr: barmaga dakylýan kiçi tans zillerinden uly mehter zillerine çenli. Halile bolsa mewlewi aýinine mahsus, uly we inçe zil jübütidir. Ýagny her halile zildir, ýöne zil maşgalasynyň köpüsiniň aýin bilen baglanyşygy ýok.
Türk zilleri näme üçin meşhur?
Osmanly zil ussalary bürünç we latun garyndylaryny döwme we gyzdyryş usullary bilen işläp, ýagty we uzak ýaňlanýan ziller ýasapdyrlar. Häzir dünýäde tanalýan zil markalarynyň biri Zildjian-yň kökleri XVII asyryň Stambulyna baryp direlýär. Stambulda el bilen zil ýasamak däbi henizem dowam edýär we bu ziller jaz we orkestr sazandalary tarapyndan gözlenýär.
Barmak zili nähili çalynýar?
Kiçi ziller her elde başam barmak we orta barmaga dakylýan rezin ýa-da deri halkalar bilen tutulýar. Barmaklar biri-birine ýakynlaşdyrylyp ziller çakyşdyrylýar ýa-da gyralaryndan degirilip gysga sesler çykarylýar. Tansçylar we sazandalar ziller bilen usulyň nusgasyny gaýtalaýarlar, düm we tek urgularyny dürli sesler bilen tapawutlandyrýarlar.
Ziliň sesini nirede diňläp bilerin?
Bu sahypadaky «Sesini diňle» bölüminde hakyky zil ýazgylaryndan alnan ses nusgalary bar. Zil heň däl-de ritm guraly bolany üçin saýtdaky usul türgenleşiklerinde darbuka, bendir, dep, deprek ýa-da kudüm ýaly urmaly gurallar bilen usullary diňläp bilersiň.