Ýaýly gurallar
Skripka
Egne goýlup, ýaý bilen çalynýan dört simli, perdesiz gural; Günbatardan gelip, türk makam sazynyň iň giň ýaýran ýaýly gurallarynyň birine öwrüldi.
Gysgaça
- Topary: Simli, ýaýly (skripka toparynyň iň kiçisi we iň inçe sesli)
- Gelip çykyşy: Demirgazyk Italiýa, XVI asyryň başy; Amati, Gwarneri, Stradiwari ýaly ussalar kämilleşdirdi
- Göwresi we serişdesi: Arça gapak, akja agaç arka we gapdallar; uzynlygy takmynan 60 sm
- Simleri: 4 sim; günbatar sazlaýşy Sol–Re–La–Mi (kwinta aralyklary)
- Perdeleri: Perdesiz; koma aralyklary barmagyň ýeri bilen basylýar
- Ulanylýan sazlary: Inçe saz we fasyl, taksim, çingene sazy, halk sazy, Günbatar sazy
- Başga atlary: Çalýana kemani diýilýär; ýaýyna arşe diýilýär
Sesini diňle
Taryhy
Ýewropa gelip çykyşly skripka XIX asyrda osman sazynda giňden ýaýrap, gysga wagtda inje saz toparlarynyň esasy gurallarynyň biri boldy. Kemani Tatýos efendi we Kemani Hakky beg ýaly ýerine ýetirijiler oňa makam sazyna mahsus äheň berdiler; skripka çalýana kemani diýilýär.
Gurluşy
Inçe agaçdan ýasalan güberçek göwreden, onuň üstündäki f görnüşli iki ses deşiginden, perdesiz gapakdan (grifden), gulak gutusyndan we towlanan kelleden ybarat. Dört simi bar; at gylyndan ýasalan ýaýyna arşe diýilýär.
Nähili çalynýar
Eňek bilen egniň arasynda tutulýar we ýaý bilen çalynýar; çep eliň barmaklary simi gönüden-göni gapaga basýar. Makam sazynda bezeg sesleri, süýşürmeler we nagyşlar bilen özboluşly ýerine ýetiriş äheňi kemala geldi.
Mukam sazyndaky orny
Perdesiz bolany üçin barmagyň ornuny süýşürip, islendik makamyň komma aralyklaryny basyp bolýar; şonuň üçin makam sazyna aňsat uýgunlaşdy. Taksim, peşrew, saz semaisi we aýdym ugratmakda köp ulanylýar; fasyl toparlarynda we roma (çingene) sazynda hem öňe çykýar.
Başlanda: görnüşleri, ölçegleri, sazlanyşy
Bu saz bilen başla
Ýazgylardaky ussatlar
Nota arhiwindäki eserleriň ýazgylarynda bu sazy çalýanlar (MusicBrainz).
Skripka barada köp soralýan soraglar
Skripka bilen klassyky kemençäniň tapawudy näme?
Skripka dört simlidir, eňek bilen egniň arasynda tutulýar we simler barmak ujy bilen grife basylýar; ses gerimi giň, sesi güýçlüdir. Klassyky kemençe üç simlidir, dyzda dik tutulýar we simler dyrnak düýbi bilen gapdaldan degilip çalynýar; sesi inçe we burundan çykýan ýalydyr. Skripka XIX asyrda Günbatardan gelip ansambllarda giňden ýaýran wagtynda, kemençe has özboluşly, ýeke çalyş guraly bolup galdy.
Türk sazynda skripka başgaça çalynýarmy?
Gural şol birdir, tapawut çalyş usulyndadyr. Makam sazynda skripka perdesiz grifde koma saklaýan perdeleri basýar; çarpma, süýşürme we gysga bezegler bilen heňi adam sesine ýakynlaşdyrýar. Günbatar sazyndaky yzygiderli we giň wibratonyň ýerine has ölçegli, ýerine görä ulanylýan titreme saýlanýar. Ýaýyň ulanylyşy hem taksimde we aýdyma goşulykda has erkin we gürleýän ýalydyr.
Skripkanyň simleri nähili sazlanýar?
Dört simi pesden ýokara Sol, Re, Lýa we Mi hökmünde, aralarynda bir kwinta bolar ýaly sazlanýar. Türk sazy ýerine ýetirijileriniň köpüsi hem şu sazlamany ulanýar; heňiň perdesine ýa-da eseriň ahenkine görä guraly birneme pes ýa-da ýokary sazlamak mümkin. Perdesiz bolany üçin sazlama haýsy komalaryň basylyp bilinjekdigini çäklendirmeýär.
Skripka öwrenmek kynmy, nireden başlamaly?
Perdesiz bolany üçin dogry sesi tapmak we ýaý bilen arassa ses çykarmak başda wagt alýar; ilkinji aýlar adatça duruş, ýaýy tutuş we intonasiýa türgenleşigi bilen geçýär. Esasy tehnika köplenç Günbatar usullary bilen ele alynýar, soňra makam sazyna mahsus etýudlar, peşrewler we saz semaýileri bilen türk çalyş usulyna geçilýär. Gulagy makam aralyklaryna öwretmek üçin gulak türgenleşigi örän peýdalydyr.
Skripkany bu saýtda çalyp bilerinmi?
Hawa. «Brauzerde çal» düwmesi wirtual skripkany açýar; sesler University of Iowa-nyň erkin ulanylýan gural ýazgylaryndaky skripka notalarydyr. Hakyky skripkadaky ýaly wirtual skripkada hem saýlan makamyňyň her perdesi koma bahasynda ses berýär. Nota arhiwindäki bir eseriň makamyny hem wirtual skripkada synap bilersiň.