Üflenýän gurallar
Klarnet
Ýeke gamyşly agyzlyk bilen üflenýän, klapanly, agaç göwreli üflenip çalynýan gural; türk sazynda köplenç has pes sazlanan sol (G) klarneti çalynýar.
Gysgaça
- Topary: Üflenýän, ýeke gamyşly, klapanly; silindr turbaly
- Gelip çykyşy: 1700-nji ýyllaryň töwereginde Nýurnbergde I. K. Denneriň şalýumo oktawa klapanyny goşmagy bilen döredi
- Göwresi we serişdesi: Köplenç Afrika gara agajy (grenadilla); okuwçy nusgalarynda plastik ýa-da ebonit
- Sazlanyşy ýa-da ses gerimi: Takmynan üç oktawa; türk sazynda pes sazlanan sol (G) klarnet giň ýaýran
- Türk sazynda: XIX asyrda Mızıka-yı Hümâyun arkaly girdi; Albert (ýönekeý) ulgamly klarnet saýlanýar
- Ulanylýan sazlary: Fasyl, taksim, tans sazlary, çingene we Rumeli sazy; Günbatar orkestri we jaz
- Tanymal ýerine ýetirijiler: Şükrü Tunar, Mustafa Kandıralı[1, 2]
Sesini diňle
Taryhy
XVIII asyryň başynda Ýewropada döredilen klarnet XIX asyrda harby orkestrler bilen Osman imperiýasyna geldi. Wagtyň geçmegi bilen fasyl toparlarynyň, roma we Rumeli sazynyň söýgüli guralyna öwrüldi; Şükrü Tunar we Mustafa Kandyraly ýaly ussatlar türk klarnet äheňini kemala getirdiler.
Gurluşy
Abanoz ýaly gaty agaçdan ýa-da ebonitden ýasalan silindr görnüşli göwreden, ýeke gamyşly agyzlykdan, barmak deşiklerinden, metal klapanlardan we giňelýän jaň agzyndan ybarat. Türk sazynda köplenç Albert ulgamly sol klarneti ulanylýar.
Nähili çalynýar
Gamyş aşaky dodaga daýanyp üflenýär; barmaklar deşikleri ýapýar, klapanlar goşmaça sesleri berýär. Dodagyň basyşy, ýarym ýapylan deşikler we süýşürmeler bilen sesler inçelik bilen üýtgedilýär.
Mukam sazyndaky orny
Deşikleri deň aralykly ses hataryna görä deşilen hem bolsa, ussat ýerine ýetirijiler dodak we barmak usullary bilen makamlaryň kommalaryny berýärler. Ýiti, joşgunly sesi bilen taksimde, fasylda, tans heňlerinde we roma heňlerinde öňe çykýar.
Başlanda: görnüşleri, ölçegleri, sazlanyşy
Bu saz bilen başla
Ýazgylardaky ussatlar
Nota arhiwindäki eserleriň ýazgylarynda bu sazy çalýanlar (MusicBrainz).
Klarnet barada köp soralýan soraglar
Türk sazynda näme üçin sol klarnet çalynýar?
Türk sazy ýerine ýetirijileri köplenç Günbatarda giň ýaýran si bemol klarnetden has uly we has pes bolan sol klarneti ulanýarlar. Onuň tembri has goýy we ýumşakdyr, makam sazynyň ses gerimine we nota ýazylyşyna has gowy gabat gelýär. Albert (ýönekeý) ulgamly klapanlary perdeleri süýşürmäge we ýarym deşik tehnikalaryna amatlydyr; bu bolsa komalary bermegi aňsatlaşdyrýar.
Albert we Boehm ulgamly klarnetleriň tapawudy näme?
Tapawutlary klapanlaryň ýerleşişindedir. Boehm ulgamy Günbatar klassyky sazynda standartdyr we çalt, deň perdeli bölümler üçin niýetlenendir. Albert ulgamy has köne we ýönekeýdir; klapanlary azdyr, açyk deşikleri barmak bilen süýşürmäge has köp mümkinçilik berýär. Şonuň üçin türk, roman we Balkan sazynda glissando we aralyk sesler üçin Albert ulgamy saýlanýar.
Tanymal türk klarnet ýerine ýetirijileri kimler?
Şükrü Tunar we Mustafa Kandıralı türk klarnet usulyny häzirki görnüşine getiren ussatlar hasaplanýar. Olardan soňky nesillerde Hüsnü Şenlendirici we Serkan Çağrı ýaly ýerine ýetirijiler hem fasyl we roman sazyny dowam etdirdiler, hem klarneti jaz we dünýä sazy sahnalaryna çykardylar. Bu ussatlaryň ýazgylary makam çalyş usulyny öwrenmek üçin möhüm çeşmedir.
Klarnet öwrenmek kynmy?
Ilkinji sesleri çykarmak we esasy perdeleri öwrenmek birnäçe hepdede mümkin. Makam sazyna mahsus dodak basyşy bilen komalary bermek, süýşürmeler we bezegler bolsa uzak türgenleşik talap edýär. Adatça ilki esasy ses we barmak tehnikasy işlenýär, soňra türk sazy etýudlary we ussatlaryň ýazgylary diňlenip, çalyş usuly ele alynýar.
Klarneti bu saýtda çalyp bilerinmi?
Hawa. «Brauzerde çal» düwmesi wirtual klarneti açýar; sesler University of Iowa-nyň erkin ulanylýan gural ýazgylaryndaky si bemol klarnet notalarydyr. Hakyky klarnetde dodak we barmak bilen berilýän komalary wirtual klarnet saýlan makamyňyň koma bahalaryna görä öz-özünden çalýar.