Ýaýly gurallar
Klassyky kemençe
Klassyky kemençe: Armyt görnüşli, dyzyň üstünde dik tutulyp çalynýan üç simli ýaýly gural; Stambul kemençesi hökmünde hem tanalýar. Oňa armyt kemençe hem diýilýär; XVII asyrdan bäri Stambulda çalnyp gelinýär we XIX asyrda klassyky türk sazynyň esasy ýaýly sazyna öwrüldi. Wasilaki efendi we Tanburi Jemil beg ýaly ussatlar ony uly ýerine ýetirijilik däbine öwürdiler.
Gysgaça
- Topary: Ýaýly, perdesiz (lira topary)
- Gelip çykyşy: Wizantiýa lirasyndan; XIX asyrda Osman nusgawy sazynyň esasy ýaýly sazy boldy
- Göwresi we serişdesi: Bir bölek agajdan oýma, armyt şekilli göwre; iki sany D şekilli ses deşigi
- Ölçegleri: Uzynlygy takmynan 40–41 sm, ini 14–15 sm; yrgyldaýan simiň uzynlygy 25,5–26 sm
- Simleri we sazlanyşy: Üç sim (içege, bam simi saralan); ýegâh, rast, nevâ
- Çalnyşy: Dyzyň üstünde dik tutulýar; simlere gapdaldan dyrnak düýbi bilen degip basylýar
- Başga atlary: Armudy kemança, Stambul kemançasy, Politikí lýra
- XVI–XVII asyrlar: Rewanynyň "Işaretnama" eserinde kemança ady geçýär; Ewliýa Çelebiniň beýan eden kemançasy üç ýa-da dört simlidi, dyzyň üstünde simlere dyrnak bilen degip çalnypdyr[1, 2, 3]
Sesini diňle
Taryhy
Oňa armyt kemençe hem diýilýär; XVII asyrdan bäri Stambulda çalnyp gelinýär we XIX asyrda klassyky türk sazynyň esasy ýaýly sazyna öwrüldi. Wasilaki efendi we Tanburi Jemil beg ýaly ussatlar ony uly ýerine ýetirijilik däbine öwürdiler.
Gurluşy
Armyt şekilli kiçi göwreden, gysga boýundan we üç kirişden ybaratdyr; göwresinde iki sany ýarym aý şekilli ses deşigi bar.
Nähili çalynýar
Dyzyň üstünde dik tutulýar we ýaý bilen çalynýar; ses dyrnak düýpleriniň kirişe gapdaldan degmegi bilen alynýar, şonuň üçin örän inçe aralyklar we süýşürmeler mümkindir.
Mukam sazyndaky orny
Perdesiz we dyrnak bilen basylýandygy sebäpli makamlaryň komma inçeliklerini iň takyk berip bilýän sazlaryň biridir; taksim we peşrew ýerine ýetirilende öňe çykýar.
Başlanda: görnüşleri, ölçegleri, sazlanyşy
- Ölçegleri: Uzynlygy 40–41 cm, ini 14–15 cm; titreýän sim uzynlygy takmynan 26 cm.
- Sazlaýyş: Üç sim yegâh (pes re), rast (sol) we nevâ (re) seslerine sazlanýar.
- Çalnyşy: Perdeler simlere dyrnak bilen gapdaldan degip tapylýar; ýaý aýa ýokaryk seredip tutulýar.
- Gara deňiz kemençesinden tapawudy: Gara deňiz kemençesi 56 cm, simleri mi, lýa, re seslerine sazlanýar we barmak ujy bilen basylýar.[1]
Bu saz bilen başla
Ýazgylardaky ussatlar
Nota arhiwindäki eserleriň ýazgylarynda bu sazy çalýanlar (MusicBrainz).
Klassyky kemençe barada köp soralýan soraglar
Klassyky kemençe bilen Gara deňiz kemençesi bir guralmy?
Ýok. Klassyky kemençäniň armyt şekilli, gysga we giň gövresi bar; simler barmaklaryň dyrnak düýpleri bilen gapdaldan degilip çalynýar we inçe bezegler, süýşürmeler öňe çykýar. Gara deňiz kemençesi bolsa dar, uzyn, çüýşe şekilli gövrelidir we köplenç goşa sim bilen çalynýar. Biri Stambulyň klassyky sazynyň, beýlekisi Gara deňiz halk sazynyň guralydyr.
Klassyky kemençe bilen skripkanyň tapawudy näme?
Klassyky kemençe üç simlidir, dyzyň üstünde dik tutulýar we simler dyrnak bilen gapdaldan degilip çalynýar; sesi inçe, burundan çykýan ýaly we hasratlydyr. Skripka dört simlidir, egnide tutulýar we simler barmak ujy bilen grife basylýar; ses gerimi has giň, sesi has güýçlüdir. XX asyrda skripka ansamblarda giňden ýaýran wagtynda, kemençe özboluşly tembri bilen ýeke we kiçi ansambl guraly bolup galdy.
Kemençäniň görnükli ýerine ýetirijileri kimler?
Kemençeci Vasilaki, Tanbûrî Cemil Beý we Aleko Bacanos gramplastinka döwrüniň öňdebaryjy kemençe ýerine ýetirijileriniň hataryndadyr. Cemil Beýiň ýazgylary kemençe çalyş usulyna çuňňur täsir etdi. Ýakyn döwürde İhsan Özgen we Derya Türkan ýaly ýerine ýetirijiler hem däp bolan repertuary dowam etdirdiler, hem kemençäni halkara sahnalaryna çykardylar.
Klassyky kemençe öwrenmek kynmy?
Kyn hasaplanýan gurallaryň biridir: simi basman dyrnak düýbi bilen gapdaldan degmek, ýaýyň basyşyny sazlamak we perdesiz sapda komalary dogry tapmak uzak türgenleşik talap edýär. Başda arassa ses çykarmak hem wagt alyp biler. Adatça mugallymyň ýanynda, haýal etýudlar we peşrewler bilen başlanýar; gowy gulak türgenleşigi ösüşi ep-esli çaltlandyrýar.
Klassyky kemençäni bu saýtda çalyp bilerinmi?
Hawa. Bu sahypadaky «Brauzerde çal» düwmesi wirtual kemençäni açýar; sesler Neva Günaydın çalan Uşşak gammasynyň ýazgysyndan bir-birden kesilip alyndy (CC BY 4.0). Saýlan makamyňyň perdeleri koma bahalary bilen ses berýär, şeýlelikde kemençäniň tembri bilen makam aralyklaryny diňläp we synap bilersiň.