Simli gurallar
Tanbur
Tanbur: Klassyky türk sazynda ulanylýan, uzyn we perdeli saply, tegelek çanakly simli gural. Klassyky türk sazynyň nyşany hasaplanýan uzyn saply, perdeli sazdyr. XVII asyrdan başlap köşk we tekke sazynda esasy saza öwrüldi; Tanburi Jemil beg ony XX asyryň başynda iň şöhratly döwrüne ýetirdi.
Gysgaça
- Topary: Simli, mizraply (uzyn gulakly, perdeli lýutnýa topary)
- Gelip çykyşy: Gadymy tambur däbi; türk tanbury XVIII asyrda häzirki görnüşine geldi
- Göwresi we serişdesi: Inçe dilimlerden (köplenç 17–23) ýarym şar çanak; 2–3 mm arça gapak
- Gulagy: Uzynlygy takmynan 1 m (100–110 sm), örän inçe
- Simleri: Häzir köplenç ýedi sim (üç jübüt we ýeke bam); öň sekiz simlileri hem bardy
- Perdeleri: Gulaga daňylan içege ýa-da leska perdeler, makam aralyklaryna görä ýerleşdirilýär
- Çalnyşy: Pyşdyl gabygyndan ýasalan V uçly uzyn mizrap bilen; ýaý bilen çalynýan görnüşine ýaýly tanbur diýilýär
- XVI–XVII asyrlar: Rewanynyň "Işaretnama" eserinde agzalýar; Ewliýa Çelebiniň ýazanlaryndan şol döwürde halkyň tanbury utdan has köp söýendigi düşünilýär[1, 2, 3]
Sesini diňle
Taryhy
Klassyky türk sazynyň nyşany hasaplanýan uzyn saply, perdeli sazdyr. XVII asyrdan başlap köşk we tekke sazynda esasy saza öwrüldi; Tanburi Jemil beg ony XX asyryň başynda iň şöhratly döwrüne ýetirdi.
Gurluşy
Böleklerden ýygnalan ýarym şar şekilli çanakdan, inçe agaç gapakdan we örän uzyn, inçe sapdan ybaratdyr. Sapa daňylýan perdeler makam sazynyň komma aralyklaryna görä ýerleşdirilýär; köplenç üç jübüt we bir ýeke bolup, ýedi kiriş dakylýar.
Nähili çalynýar
Bagadan (pyşdyl gabygyndan) ýa-da plastikden ýasalan uzyn mizrap bilen çalynýar. Ýaýly tanbur diýlip atlandyrylýan görnüşi bolsa skripka ýaýy bilen çalynýar.
Mukam sazyndaky orny
Perdeleri gönüden-göni makam aralyklaryna görä daňylýandygy sebäpli makam sazynyň nazaryýetini we ýerine ýetirilişini öwretmekde esasy salgylanylýan sazdyr. Taksim, peşrew we saz semaýilerinde ýygy eşidilýär.
Başlanda: görnüşleri, ölçegleri, sazlanyşy
- Ölçegleri: Gövresiniň diametri takmynan 35 cm, gulagy takmynan 1 m, sim uzynlygy adatça 104 cm.
- Perdeler: Gulakda takmynan 60 perde bar; sazanda gerek bolsa perde goşup ýa-da aýryp bilýär.
- Simler: Sekiz sim jübüt-jübüt; iň aşakdaky polat jübüt yegâh sesine sazlanýar.
- Baglamadan tapawudy: Bir ölçegde we bir sazlaýyşda kabul edilýär; baglamadaky ýaly düzenleri ýok.
- Duýgurlygy: Gulak wagtyň geçmegi bilen simleriň dartgynlygyndan egrelip biler; gapagyň azajyk çökmegi bolsa ýetişikliligiň alamaty hasaplanýar.[1, 4]
Bu saz bilen başla
Ýazgylardaky ussatlar
Nota arhiwindäki eserleriň ýazgylarynda bu sazy çalýanlar (MusicBrainz).
Tanbur barada köp soralýan soraglar
Tanbur bilen udyň tapawudy näme?
Tanburyň sapy örän uzyn we perdelidir, çanagy kiçi we ýarym şar görnüşlidir; sesi inçe, dury we uzak ýaňlanýar. Udyň sapy gysga we perdesizdir, çanagy iri we armyt şekillidir; sesi has dolgun we tegelekdir. Tanburda perdeler komalary taýýar berýändigi üçin aralyklar durnukly we takykdyr; udda dogry komany her gezek barmak tapýar. Tanbur köplenç ýeke çalyş we taksim, ud bolsa hem ýeke çalyş, hem goşulyk guralydyr.
Tanburyň sapynda näme üçin şeýle köp perde bar?
Makam sazynda doly ton Günbatar sazyndaky ýaly diňe ýarym tonlara däl, koma, bakiýe, kiçi we uly müjennep ýaly dürli aralyk aralyklara bölünýär. Tanbur bu aralyk perdeleriň her birine sapda aýratyn daňy bölüp berýär; şonuň üçin bir oktawada Günbatar gurallaryndaky on iki perdeden has köp perde bar. Perdeler daňylýandygy sebäpli gerek bolanda süýşürilip inçe sazlama edilip bilner.
Tanbûrî Cemil Beý kim?
Tanbûrî Cemil Beý (1873–1916) tanbury, klassyky kemençäni we ýaýly tanbury täze ussatlyk bilen çalan ýerine ýetiriji we bestekärdir. Asyryň başynda ýazdyran gramplastinkalary tanbur taksiminiň nähili edilmelidigi barada häzir hem nusga alynýan bir usul galdyrdy. Ondan soň ogly Mesud Cemil, Refik Fersan we Necdet Yaşar ýaly tanburçylar bu däbi dowam etdirdi.
Tanbur öwrenmek kynmy?
Uzyn sapy, köp sanly perdesi we uzyn mizraby sebäpli başda sabyr talap edýär: mizraby sime dogry burç bilen urmak we çep elde perdeleriň ýerini ýatlamak wagt alýar. Munuň tersine, perdeler makam aralyklaryny taýýar berýändigi üçin gulak dogry komalary çalyp otyrka öwrenýär. Adatça ýönekeý etýudlar we saz eserleri bilen başlanýar, makamlar ornaşandan soň taksime geçilýär.
Tanbury bu saýtda çalyp bilerinmi?
Hawa. Bu sahypadaky «Brauzerde çal» düwmesi wirtual tanbury açýar; sesler Hamza Zeytinoğlu çalan hakyky tanbur ýazgysyndan alyndy. Makam saýlanyňda perdeler şol makamyň koma bahalaryna görä sazlanýar. Nota arhiwindäki eserleriň makamlaryny hem şol wirtual tanburda synap bilersiň.