Telli çalgılar
Bağlama (Saz)
Bağlama (Saz): Türk halk müziğinin en bilinen telli çalgısıdır; uzun sapındaki perde bağlarıyla çalınır. Orta Asya'daki kopuz geleneğinden gelen uzun saplı telli çalgıların Anadolu'daki en yaygın biçimidir. Âşıklık geleneğinin ve halk müziğinin temel çalgısı olarak yüzyıllardır köyden kente her yerde çalınır.
Kısaca
- Ailesi: Telli, mızraplı (uzun saplı, perdeli lavta ailesi)
- Gövde ve malzeme: Dut, ceviz, kestane ya da gürgenden oyma ya da yaprak tekne; ladin göğüs
- Teller: Üç grupta, yöreye göre 2 ile 12 arasında; en yaygını 2+2+3 yedi tel
- Perdeler: Sapa bağlı misina perdeler; yöreye ve ustaya göre 8 ile 30 arasında
- Akort: Kırka yakın yöresel düzen; başlıcaları bağlama, bozuk (kara) ve misket düzeni
- Boyları: Küçükten büyüğe cura, bağlama, tambura (çöğür) ve divan sazı
- Başka adları: Saz; yöresine göre bozuk, çöğür, ırızva, meydan sazı[1, 2]
Sesini dinle
Tarihçe
Orta Asya'daki kopuz geleneğinden gelen uzun saplı telli çalgıların Anadolu'daki en yaygın biçimidir. Âşıklık geleneğinin ve halk müziğinin temel çalgısı olarak yüzyıllardır köyden kente her yerde çalınır.
Yapısı
Dut ya da ceviz ağacından oyulmuş armut biçimli bir tekne, ladin göğüs ve uzun bir saptan oluşur. Sapa bağlanan misina perdeler, oktavı Batı müziğinden farklı aralıklara böler; üç grup halinde çoğunlukla yedi tel takılır. Boyuna göre divan sazı, bağlama ve cura diye ayrılır.
Nasıl çalınır
Tezene (kiraz kabuğu ya da plastik mızrap) ile ya da tezenesiz, parmaklarla vurularak çalınan şelpe tekniğiyle çalınır. Bağlama düzeni, bozuk düzen ve misket düzeni başlıca akort düzenleridir.
Makam müziğindeki yeri
Halk müziğinde ayak adı verilen dizilerle çalınır; Hüseynî, Uşşak, Kerem ve Garip ayakları makam müziğindeki Hüseynî, Uşşak ve Hicaz dizilerine yakındır. Perdeleri sabit olduğu için bazı komalar en yakın perdeyle karşılanır.
Başlarken: çeşitleri, ölçüleri, akordu
- Boylar: Cura, bağlama, tambura ve divan sazı en bilinen boylardır; boyutların bir standardı yoktur, sıralama da kaynağa göre değişir.
- Kısa sap, uzun sap: Türk Standartları (TS 13263) bağlamayı iki tipe ayırır; uzun sapta bozuk düzen, kısa sapta bağlama düzeni esas alınır.
- Boy ve akort: Tekne boyu akordu belirler; 40 cm'den küçük teknelerde teller Do için gevşek kalır, bunlar Do diyez ya da Re'ye akortlanır.
- Teller: 2 ya da 3 grupta toplam 2–12 tel bulunur; en ince tele cin teli, sarımlı kalın tele bam teli denir.
- Perde bağları: 20. yüzyılın ikinci yarısından beri bir oktavda 17 perde bağı yaygındır; bağlar bugün misinadır.
- İlk adım: Başlangıç kitaplarının çoğu bozuk düzenle başlar; düzeni (akordu) başlarda çoğunlukla öğretmen verir.
- Başlangıç yaşı: 6–15 yaş çocuklara ders veren 291 bağlama eğitmeninin görüşüne göre 7–10 yaş başlamak için uygundur; eğitmenler kısa ve uzun saplıyı birlikte kullanıyor.
- Yatkınlık: Eğitmenler çocuğun müzikal hafızasına (ezgi ve ritmi tekrarlama) ve fiziksel özelliklerine birlikte bakıyor.[1, 3, 4]
Bu çalgıyla başla
Kayıtlardaki ustalar
Nota arşivindeki eserlerin icra kayıtlarında bu çalgıyı çalanlar (MusicBrainz).
Bağlama (Saz) hakkında sık sorulan sorular
Bağlama ile saz aynı çalgı mı?
Günlük dilde çoğunlukla aynı anlamda kullanılır. "Saz", Anadolu'da uzun saplı, mızrapla çalınan telli çalgıların genel adıdır; "bağlama" ise bu ailenin orta boylu ve en yaygın üyesidir. Adını sapına bağlanan perdelerden aldığı kabul edilir. Aile, boyuna göre küçükten büyüğe cura, bağlama ve divan sazı gibi adlar alır; yöreden yöreye tambura, çöğür ya da bozuk gibi adlar da duyulur.
Kısa saplı ve uzun saplı bağlama arasındaki fark nedir?
Uzun saplı bağlamanın tel boyu daha uzundur, sapında daha çok perde bulunur ve sesi daha tok çıkar; geleneksel olarak çoğunlukla bozuk düzende çalınır. Kısa saplı bağlama daha kolay tutulur, perdeleri birbirine yakındır ve genellikle bağlama düzeninde akort edilir. Yeni başlayanlar ve türkü eşliği için kısa sap, uzun hava ve geleneksel icra için uzun sap daha çok tercih edilir.
Bağlamanın telleri nasıl akort edilir?
Teller alt, orta ve üst olmak üzere üç grupta toplanır; her grubun sesi ve gruplar arasındaki aralık "düzen" adı verilen akort biçimiyle belirlenir. Aynı parmak yeri başka bir düzende başka bir ses verdiği için her türkü kendi düzeniyle öğrenilir. Bağlama düzeni ve bozuk düzen en yaygınlarıdır; misket, müstezat ve abdal düzeni gibi yöresel düzenler de kullanılır.
Bağlama öğrenmek zor mu, nereden başlanır?
Basit türküleri çalacak düzeye genellikle birkaç ayda gelinir. Asıl emek, tezene vuruşunu düzenli hâle getirmek ve perdeleri sapta bakmadan bulmaktır. Yeni başlayanlara çoğunlukla kısa saplı bir bağlamayla, bağlama düzeninde, yavaş ve dar aralıklı ezgilerle başlamaları önerilir. Tezene tutuşunu ilk haftalarda bir hocaya düzelttirmek, sonradan zor bırakılan alışkanlıkların önüne geçer.
Bağlamayı bu sitede çalabilir miyim?
Evet. Bu sayfadaki "Tarayıcıda çal" düğmesi sanal bağlamayı açar; sesler gerçek bir bağlamadan kaydedilmiş notalardır. Bir makam seçtiğinde her perde o makamın koma değerinde çalar, böylece gerçek sazda en yakın perde bağıyla karşılanan aralıkları da tam değeriyle duyarsın. Nota arşivindeki bir eserin makamını da aynı sanal çalgıda deneyebilirsin.