Vurmalı çalgılar
Çevgen
Çevgen: Uzun bir değneğin tepesindeki madenî başlıktan küçük çıngıraklar sarkan, sallanarak çalınan bir mehter çalgısıdır. Osmanlı mehterinin çalgılarındandır. Mehter yürüyüşünde çevgen taşıyanlar okuyucularla birlikte yürür; günümüz mehter takımlarında çevgenciler aynı zamanda okuyuculuk yapar.
Kısaca
- Ailesi: Vurmalı, sarsma (sallama) çalgısı; çıngıraklı tören asası
- Kökeni: Orta Asya kökenli kabul edilir; Osmanlı mehterinde 15.–19. yüzyıllarda kullanıldı
- Gövde ve malzeme: Yaklaşık 2–2,5 m ağaç değnek; tepede pirinç başlık ve hilal kollar, asılı çıngıraklar
- Çalınışı: Dik tutulup aşağı yukarı ve sağa sola sallanır ya da döndürülür
- Mehterde: Çevgânîler hilal düzeninde yer alır, sallarken zaman zaman 'ala ala hey' diye seslenirdi
- Avrupa'da: Yeniçeri müziğine ilgiyle askerî bandolara geçti; Almancada Schellenbaum denir[1, 2]
Sesini dinle
Tarihçe
Osmanlı mehterinin çalgılarındandır. Mehter yürüyüşünde çevgen taşıyanlar okuyucularla birlikte yürür; günümüz mehter takımlarında çevgenciler aynı zamanda okuyuculuk yapar.
Yapısı
Uzun bir değneğin tepesine madenî bir başlık takılır; başlığa zincirlerle küçük ziller ve çıngıraklar asılır.
Nasıl çalınır
Değnek dik tutulup ritimle sallanır; çıngıraklar her harekette şıngırdar.
Makam müziğindeki yeri
Melodi çalmaz; mehter usullerinin vuruşlarına çıngırak sesiyle eşlik eder ve topluluğa tören havası katar.
Başlarken: çeşitleri, ölçüleri, akordu
Bu çalgıyla başla
Kayıtlardaki ustalar
Nota arşivindeki eserlerin icra kayıtlarında bu çalgıyı çalanlar (MusicBrainz).
Çevgen hakkında sık sorulan sorular
Çevgen nedir?
Çevgen, uzun bir değneğin tepesindeki madenî başlığa asılı küçük zil ve çıngıraklardan oluşan bir mehter çalgısıdır. Değnek sallandıkça çıngıraklar şıngırdar ve usulün vuruşlarına parlak bir renk katar. Melodi çalmaz; hem ritim hem de tören görünümü açısından mehterin simgelerinden biridir.
Çevgen mehterde nasıl kullanılır?
Mehter yürüyüşünde çevgenciler topluluğun önünde ya da okuyucularla birlikte yürür ve çevgenleri usulün vuruşlarıyla sallar. Günümüz mehter takımlarında çevgenciler çoğu zaman aynı zamanda okuyuculuk yapar. Çevgenin sesi, davul ve kös gibi pes vurmalıların üstünde parlak bir katman oluşturur.
Çevgen nasıl ses verir?
Değnek dik tutulup ritimle yukarı aşağı sallanır ya da hafifçe yere vurulur. Başlıktaki zincirlere asılı küçük ziller ve çıngıraklar her harekette birbirine çarparak şıngırdar. Çalıcı, sallama gücüyle sesin gürlüğünü ayarlar.
Çevgen bugün görülebilir mi?
Evet. İstanbul'daki Askerî Müze Mehter Takımı ve diğer mehter takımlarının gösterilerinde çevgen hâlâ kullanılır. Eski çevgen örnekleri de bazı müzelerde sergilenir. Bunun dışında gündelik müzikte pek kullanılmaz; tamamen mehtere özgü bir çalgıdır.