Vurmalı çalgılar
Daire
Daire: Kasnağının içine küçük ziller ya da halkalar takılan, geniş çerçeveli bir el davuludur; makam müziğinde usul tutar. Orta Doğu'dan Orta Asya'ya uzanan çok eski bir çerçeve davuludur; İran'da dayere, Özbekistan'da doira adıyla bilinir. Osmanlı döneminde ince saz ve fasıl topluluklarında usul çalgısı olarak kullanıldı.
Kısaca
- Ailesi: Vurmalı, tek yüzü deri kaplı, halkalı ya da zilli çerçeve davul
- Bilinen ilk izleri: Çerçeve davul adları Sümer çivi yazılı tabletlerinde geçer; İslâm öncesi İran'da da bilinir
- Gövde ve malzeme: İnce ağaç kasnak; deri olarak balık ya da keçi derisi
- Zil / halka: Kasnağın iç yüzündeki kancalara metal halkalar ya da yarıklarına zil çiftleri takılır
- Çalınışı: Bir elle tutulur; ortaya vuruş pes düm, kenara vuruş tiz tek; halkalar her vuruşta çınlar
- Bölgeler: İran, Azerbaycan, Özbekistan, Tacikistan, Afganistan, Türkiye ve Kürt bölgeleri
- Başka adları: Dayere (İran), doira (Özbekistan, Tacikistan); Türkçede def ile eş anlamlı da kullanılır
- 16.–17. yüzyıl: Evliyâ Çelebi'nin saydığı çalgılardandır; halka halka madenî çıngıraklar takılı, büyükçe yuvarlak bir def olarak anlatılır[1, 2, 3]
Sesini dinle
Tarihçe
Orta Doğu'dan Orta Asya'ya uzanan çok eski bir çerçeve davuludur; İran'da dayere, Özbekistan'da doira adıyla bilinir. Osmanlı döneminde ince saz ve fasıl topluluklarında usul çalgısı olarak kullanıldı.
Yapısı
Geniş, ince bir ağaç kasnağın bir yüzüne deri gerilir; kasnağın iç yüzüne ya da yarıklarına küçük zil çiftleri veya metal halkalar yerleştirilir.
Nasıl çalınır
Elle tutulur ve parmaklarla vurulur; ortaya yapılan vuruş pes düm, kenara yapılan vuruş tiz tek sesini verir. Ziller ve halkalar her vuruşta çınlayarak ritmi zenginleştirir.
Makam müziğindeki yeri
Usul kalıplarını düm ve tek vuruşlarıyla taşır; fasıllarda, şarkılarda ve oyun havalarında ritmi tutar ve süsler.
Başlarken: çeşitleri, ölçüleri, akordu
Bu çalgıyla başla
Kayıtlardaki ustalar
Nota arşivindeki eserlerin icra kayıtlarında bu çalgıyı çalanlar (MusicBrainz).
Daire hakkında sık sorulan sorular
Daire ile tef ve bendir arasındaki fark nedir?
Üçü de çerçeve davuludur. Daire geniş, ince bir kasnaktan oluşur ve kasnağının içinde küçük zil çiftleri ya da metal halkalar bulunur. Tef genellikle daha küçüktür ve zilleri kasnaktaki yuvalara takılır. Bendir ise zilsizdir ve çoğunlukla derinin altından geçen kirişlerle cızırtılı bir ses verir. Adlar yöreden yöreye birbirinin yerine de kullanılabilir.
Daire nerelerde çalınır?
Osmanlı döneminde ince saz ve fasıl topluluklarında usul çalgısı olarak kullanıldı. İran'da dayere, Özbekistan ve Tacikistan'da doira adıyla bugün de sanat ve halk müziğinin temel usul çalgısıdır. Azerbaycan'da benzer bir çerçeve davulu gaval adıyla muğam üçlüsünde yer alır.
Daire öğrenmek zor mu?
Temel düm ve tek vuruşları kısa sürede öğrenilir. Ancak Orta Asya doira geleneğinde olduğu gibi parmak şaklatmaları, zilleri sallayarak çınlatma ve hızlı süslemeler uzun pratik ister. Usulleri önce düm-tek diye söyleyerek öğrenmek, dairenin yanı sıra diğer vurmalılara da kolayca geçmeyi sağlar.
Dairenin makam müziğindeki rolü nedir?
Melodi çalmaz, usulü taşır. Fasıllarda, şarkılarda ve oyun havalarında düm ve tek vuruşlarıyla usulün iskeletini kurar, zil ve halkaların çınlamasıyla ritme parlaklık katar. Kudümün ağırbaşlı vuruşlarına göre daha hareketli bir eşlik sağlar.