Yaylı çalgılar
Karadeniz kemençesi
Karadeniz kemençesi: Karadeniz yöresine özgü, üç telli, dik tutularak yayla çalınan çalgıdır. Doğu Karadeniz'in simge çalgısıdır; horon ve kemençe havaları onunla çalınır. Pontus Rumlarının müziğinde de aynı çalgı "lira" adıyla yaşar.
Kısaca
- Ailesi: Yaylı, perdesiz (lir ailesi)
- Kökeni: Bizans lirinden; Pontus'ta 11–12. yüzyıllarda biçimlendiği kabul edilir
- Gövde ve malzeme: Tek parça erik (ayrıca dut, ceviz, ardıç) gövde; ladin ya da çam göğüs
- Ölçüler: Yaklaşık 55–56 cm boy; dar, şişe biçimli gövde
- Teller ve akort: Üç tel, dörtlü aralıklarla akort; 1920'lere dek ipek teller
- Çalınışı: Diz üstünde dik tutulur, teller parmak uçlarıyla basılır, çoğunlukla iki tel birlikte
- Başka adları: Pontus lirası (Pontiakí lýra), Lazca çilili[1, 2]
Sesini dinle
Tarihçe
Doğu Karadeniz'in simge çalgısıdır; horon ve kemençe havaları onunla çalınır. Pontus Rumlarının müziğinde de aynı çalgı "lira" adıyla yaşar.
Yapısı
Dar ve uzun, şişe biçimli tek parça bir gövdeden oluşur; üç tel takılır ve teller birbirine çok yakındır.
Nasıl çalınır
Dizin üzerinde dik tutularak yayla çalınır; teller çoğunlukla ikişer ikişer birlikte çalınarak dem sesi elde edilir. Teller parmak uçlarıyla basılır.
Makam müziğindeki yeri
Karadeniz ezgileri çoğunlukla Hüseynî ve Uşşak dizilerine yakındır; hızlı horon ritimleri ve süslemelerle çalınır.
Başlarken: çeşitleri, ölçüleri, akordu
Bu çalgıyla başla
Kayıtlardaki ustalar
Nota arşivindeki eserlerin icra kayıtlarında bu çalgıyı çalanlar (MusicBrainz).
Karadeniz kemençesi hakkında sık sorulan sorular
Karadeniz kemençesi ile klasik kemençe arasındaki fark nedir?
Karadeniz kemençesinin gövdesi dar, uzun ve şişe biçimlidir; klasik kemençe ise armut biçimli ve daha kısadır. Karadeniz kemençesinde teller birbirine çok yakındır ve çoğunlukla iki tel birlikte çalınarak sürekli bir çift ses elde edilir; klasik kemençede ise tek tel üzerinde ince süslemeler öne çıkar. Biri horonun, öbürü İstanbul'un klasik müziğinin çalgısıdır.
Karadeniz kemençesi nasıl akort edilir?
Üç teli genellikle dörtlü aralıklarla akort edilir. Yay çoğu zaman iki teli birlikte çektiği için ezgi bir telde çalınırken yandaki tel eşlik eden bir ses olarak tınlar; bu, kemençenin kendine özgü dolgun sesini verir. Kesin akort perdesi çalıcıya ve yöreye göre değişebilir.
Karadeniz kemençesi hangi müziklerde çalınır?
Doğu Karadeniz'in, özellikle Trabzon, Rize ve Giresun çevresinin horon ezgilerinde, kemençe havalarında ve atma türkülerde başlıca çalgıdır. Hızlı ve kıvrak çalış, ayak vuruşlarıyla ve horon halkasıyla bütünleşir. Pontus Rum müziğinde aynı çalgı "lira" adıyla çalınmaya devam eder.
Karadeniz kemençesi öğrenmek zor mu?
Temel horon ezgilerine görece kısa sürede başlanabilir, ama hızlı yay değişimleri, çift tel çalışı ve ritmin canlılığını korumak uzun pratik ister. Perdesiz olduğu için doğru sesleri kulakla bulmak gerekir. Çoğu çalıcı yöresel ustalardan dinleyerek ve birlikte çalarak öğrenir; kısa ezgileri yavaş tempoda oturtup sonra hızlandırmak yaygın yöntemdir.