Telli çalgılar
Tar
Tar: Özellikle Azerbaycan'da ve Doğu Anadolu'da çalınan, sekiz biçimli (çift tekneli) gövdeli ve perdeli telli çalgıdır. Azerbaycan ve İran müziğinin başlıca telli çalgısıdır. 19. yüzyılda Mirza Sadık Esed oğlunun geliştirdiği Kafkas tarı, 2012'de UNESCO İnsanlığın Somut Olmayan Kültürel Mirası listesine alındı.
Kısaca
- Ailesi: Telli, mızraplı (uzun saplı, perdeli)
- Kökeni: İran ve Kafkasya; bugünkü Azerbaycan tarı 1870 dolayında Sadıkcan'ca geliştirildi
- Gövde ve malzeme: Dut ağacından sekiz biçimli çift tekne; ağzı ince zarla kaplı
- Deri: İran tarında kuzu derisi, Azerbaycan tarında sığır yüreği zarı
- Teller: Azerbaycan tarında 11, İran tarında 6 (üç çift)
- Çalınışı: Küçük pirinç mızrapla; Azerbaycan tarı göğse dayanarak tutulur
- Bölgeler: Azerbaycan, İran, Kafkasya, Orta Asya ve Doğu Anadolu[1, 2]
Sesini dinle
Tarihçe
Azerbaycan ve İran müziğinin başlıca telli çalgısıdır. 19. yüzyılda Mirza Sadık Esed oğlunun geliştirdiği Kafkas tarı, 2012'de UNESCO İnsanlığın Somut Olmayan Kültürel Mirası listesine alındı.
Yapısı
Dut ağacından oyulmuş, sekiz rakamına benzeyen iki bölmeli bir gövdenin ağzı ince bir zarla (çoğunlukla sığır yüreği zarı) kaplanır. Uzun sapına perdeler bağlanır; Azerbaycan tarında on bir, İran tarında altı tel bulunur.
Nasıl çalınır
Pirinç bir mızrapla çalınır; çalgı göğse dayanarak tutulur.
Makam müziğindeki yeri
Azerbaycan muğamlarının ve İran dastgâhlarının temel çalgısıdır; perdeleri bu geleneklerin çeyrek sese yakın aralıklarına göre bağlanır.
Başlarken: çeşitleri, ölçüleri, akordu
Bu çalgıyla başla
Kayıtlardaki ustalar
Nota arşivindeki eserlerin icra kayıtlarında bu çalgıyı çalanlar (MusicBrainz).
Tar hakkında sık sorulan sorular
Tar ile bağlama arasındaki fark nedir?
İkisi de uzun saplı ve perdeli, mızrapla çalınan telli çalgılardır; ancak tarın gövdesi sekiz rakamına benzeyen iki bölmeli bir teknedir ve ağzı ağaç yerine ince bir zarla kaplanır. Bu, tara parlak, tok ve çınlayan bir ses verir. Tar Azerbaycan ve İran'ın sanat müziğinde, bağlama ise daha çok Anadolu halk müziğinde merkezde durur.
Azerbaycan tarı ile İran tarı nasıl ayrılır?
Azerbaycan tarı daha fazla tellidir, göğse yaslanarak yatay tutulur ve ek rezonans telleri sayesinde daha dolgun tınlar. İran tarı daha az tellidir ve çoğunlukla dizin üzerinde tutularak çalınır. Perde bağları, repertuvar ve süsleme üslupları da farklıdır: biri Azerbaycan muğamlarına, öbürü İran dastgâhlarına göre biçimlenmiştir.
Tar adı ne anlama gelir?
"Tar" Farsçada "tel" demektir. Aynı kökten gelen setar (üç tel) ve dutar (iki tel) gibi adlar da çalgının tel sayısını anlatır. Bu adlandırma, İran'dan Orta Asya'ya uzanan geniş bir bölgede uzun saplı telli çalgıların ortak bir aileden geldiğini gösterir.
Tar hangi topluluklarda çalınır?
Azerbaycan muğam geleneğinde tar, yaylı kamança ve çerçeve davulu gavalla birlikte klasik muğam üçlüsünü oluşturur; okuyucu bu üçlünün eşliğinde muğam söyler. Tar ayrıca solo taksimlerde, halk ve sanat müziği orkestralarında, İran'da ise dastgâh icralarında başlıca çalgıdır. Doğu Anadolu'da da tar çalan icracılar vardır.
Tarın sesini nerede dinleyebilirim?
Bu sayfadaki "Sesini dinle" bölümünde gerçek tar kayıtlarından alınmış ses örnekleri var. Tar henüz sanal çalgı olarak çalınamıyor; perdeli uzun saplı çalgıları denemek istersen sanal bağlamayı ya da sanal tanburu tarayıcıda açabilirsin.