Üflemeli çalgılar
Tulum
Tulum: Keçi derisinden yapılan hava torbalı, Karadeniz yöresine özgü üflemeli çalgıdır. Doğu Karadeniz'in, özellikle Rize, Artvin ve Trabzon yaylalarının tulumlu çalgısıdır; horon ve yayla şenliklerinde çalınır.
Kısaca
- Ailesi: Üflemeli, tek dilli kamışlı, hava torbalı (gaydalar ailesinden)
- Gövde ve malzeme: Oğlak, keçi ya da kuzu derisinden torba; üfleme borusu ve nav denen çift borulu ses bölümü
- Delikler: Nav'daki iki kamış boru yan yana; delik sayısı yöreye göre değişir (Hemşin'de her boruda beşer)
- Çalınışı: Torba üflenerek doldurulur, kolla sıkılarak ses kesintisiz sürdürülür
- Bölgeler: Rize, Artvin (Hemşin, Pazar), Trabzon, Erzurum, Kars, Ardahan, Bayburt, Gümüşhane
- Kullanıldığı müzikler: Horon, yayla şenlikleri; Laz, Hemşinli ve Pontuslu Rum halk müziği
- Başka adları: Lazcada guda; tulum zurna, tulum düdük; Trakya'daki akrabası gayda
- 16.–17. yüzyıl: Evliyâ Çelebi tulum düdüğü adıyla anar; Rus çobanlarının çaldığı, kamışlı ve deri tulumlu bir çalgı olarak anlatılır[1, 2, 3]
Sesini dinle
Tarihçe
Doğu Karadeniz'in, özellikle Rize, Artvin ve Trabzon yaylalarının tulumlu çalgısıdır; horon ve yayla şenliklerinde çalınır.
Yapısı
Oğlak ya da keçi derisinden yapılan bir hava torbasına, iki paralel borudan oluşan ve tek dilli kamışlarla çalan bir nağmelik takılır; üfleme borusu da vardır.
Nasıl çalınır
Çalıcı torbayı üfleyerek doldurur, kolu ile sıkarak sesi kesintisiz sürdürür; iki boru birlikte ezgiyi çalar.
Makam müziğindeki yeri
Karadeniz ezgilerini kısa, kıvrak süslemelerle çalar; dizileri çoğunlukla Hüseynî ve Uşşak'a yakındır.
Başlarken: çeşitleri, ölçüleri, akordu
Bu çalgıyla başla
Kayıtlardaki ustalar
Nota arşivindeki eserlerin icra kayıtlarında bu çalgıyı çalanlar (MusicBrainz).
Tulum hakkında sık sorulan sorular
Tulum ile gayda arasındaki fark nedir?
İkisi de hava torbalı çalgılardır, ama Karadeniz tulumunda ayrı bir dem borusu yoktur: iki paralel borudan oluşan nağmelik hem ezgiyi hem eşlik eden sesi verir. Trakya ve Balkanların gaydasında ise ezgi borusunun yanında sürekli tek bir ses veren ayrı bir dem borusu bulunur. Tınıları ve çalış üslupları da farklıdır.
Tulum hangi müziklerde çalınır?
Doğu Karadeniz'in, özellikle Rize, Artvin ve Trabzon'un yayla şenliklerinde, düğünlerinde ve horonlarında çalınır. Kıvrak süslemeli, hızlı ezgiler ve horon ritimleri tulumun asıl repertuvarıdır. Hemşin ve Laz müziğinde de önemli bir yeri vardır; kemençe ile birlikte bölgenin iki temel çalgısından biri sayılır.
Tulum nasıl kesintisiz ses verir?
Çalıcı üfleme borusundan torbayı doldurur ve kolunu torbaya bastırarak havayı nağmeliğe gönderir. Nefes alırken torbadaki hava akmaya devam ettiği için ses kesilmez. Bu sayede tulumda ezgi, nefes aralarında bölünmeden sürer; parmak vuruşları ve süslemelerle notalar birbirinden ayrılır.
Tulum öğrenmek zor mu?
Torbaya düzenli basınç vermek ve nefesle kol baskısını eşgüdüm içinde tutmak alışma ister. Kamışların ayarı ve deri torbanın bakımı da tulumculuğun bir parçasıdır. Hızlı horon ezgilerindeki süslemeler ise uzun pratik gerektirir. Çoğu çalıcı yöresel ustalardan dinleyerek ve birlikte çalarak öğrenir.