Vurmalı çalgılar
Halile
Halile: Metalden yapılmış iki zilden oluşan, Mevlevî âyinlerinde kullanılan vurmalı çalgıdır. Ney, rebab ve kudümle birlikte Mevlevî müziğinin dört temel çalgısından biridir. Mevlevîhanelerde semâ âyinlerine eşlik etti; Mevlevî zili olarak da anılır.
Kısaca
- Ailesi: Vurmalı, birbirine çarpılan iki metal diskten oluşan çift zil
- Adı: Arapça kökenli; Mevlevîhanelerde çalınan zile verilen ad, çalana halilezen denir
- Mevlevî müziğindeki yeri: Ney, rebab ve kudümle birlikte dört temel çalgıdan biri
- Gövde ve malzeme: Metal alaşımdan dövülerek inceltilmiş iki disk; ortadaki delikten geçen kayışla tutulur
- Çalınışı: Birbirine çarpılır, sürtülür ya da kapatılıp bastırılarak susturulur
- Kullanıldığı müzikler: Mevlevî semâ âyini (mukabele)
- Akraba çalgılar: Zil; mehterde daha büyük çaplı ziller kullanılır[1, 2, 3]
Sesini dinle
Tarihçe
Ney, rebab ve kudümle birlikte Mevlevî müziğinin dört temel çalgısından biridir. Mevlevîhanelerde semâ âyinlerine eşlik etti; Mevlevî zili olarak da anılır.
Yapısı
Ortası kabarık, geniş ve ince iki metal diskten oluşur; her biri ortasındaki delikten geçen bir kayış ya da iple tutulur.
Nasıl çalınır
Her elde bir zil tutulur; ziller birbirine çarpılarak çınlatılır, gerektiğinde bastırılarak susturulur.
Makam müziğindeki yeri
Melodi çalmaz; âyinde usulün güçlü vuruşlarını parlak ve uzun çınlamasıyla vurgular, kudümün sesini tamamlar.
Başlarken: çeşitleri, ölçüleri, akordu
Bu çalgıyla başla
Kayıtlardaki ustalar
Nota arşivindeki eserlerin icra kayıtlarında bu çalgıyı çalanlar (MusicBrainz).
Halile hakkında sık sorulan sorular
Halile ile zil arasındaki fark nedir?
Halile, Mevlevî âyinlerine özgü, geniş ve ince iki büyük metal zilden oluşur; uzun ve parlak bir çınlama verir. Zil ise çoğunlukla daha küçüktür ve mehterden oyun havalarına, dansa kadar pek çok ortamda çalınır. Halile, âyin müziğinde kudümün yanında usulün önemli vuruşlarını vurgular.
Halile Mevlevî âyininde nasıl kullanılır?
Ney, rebab ve kudümle birlikte Mevlevî müziğinin temel çalgılarından biridir. Âyinde usulün güçlü vuruşlarında çalınarak kudümün sesini tamamlar ve semâya parlak bir çınlama katar. Çalan kişi zillerin çınlamasını bastırarak ya da serbest bırakarak sesin süresini ayarlar.
Halile nasıl çalınır?
Her elde ortasındaki kayış ya da iple tutulan bir zil bulunur. Ziller birbirine çarpılarak çınlatılır; ses istenen anda göğse ya da bedene bastırılarak susturulur. Çarpma açısı ve gücü, sesin parlaklığını ve süresini belirler.
Halile bugün duyulabilir mi?
Evet. Mevlevî âyinlerini sürdüren ve yeniden canlandıran topluluklarda halile kullanılmaya devam eder. Klasik Türk müziğinin fasıl topluluklarında ise daha az yer alır; orada usulü büyük ölçüde kudüm ve diğer vurmalılar taşır.