Yaylı çalgılar
Yaylı tanbur
Yaylı tanbur: Tanburun yayla çalınan türüdür; uzun perdeli sapı ve yuvarlak teknesiyle dik tutularak çalınır. 20. yüzyılın başında Tanbûrî Cemil Bey tanburu yayla çalarak bu türün öncüsü oldu. Daha sonra Ercüment Batanay ve Fahrettin Çimenli çalgıyı geliştirerek bugünkü hâline getirdi.
Kısaca
- Ailesi: Telli, yaylı; mızraplı tanburun yayla çalınan türü
- Kökeni: İstanbul, 20. yüzyıl başı; Tanbûrî Cemil Bey'in çalışıyla yaygınlaştı
- Gövde ve malzeme: Ağaç tekne ya da cümbüş gibi metal gövde; göğüs deri ya da ağaç
- Teller: Çoğunlukla 6 tel (4 sıra); 7–8 telli olanları da var
- Akort ya da ses alanı: Yaklaşık iki oktav; orta telle iki buçuk oktava çıkabilir
- Çalınışı: Dizlerde dik tutulur, kemençe ya da çello yayına benzer yayla çalınır
- Bilinen icracıları: Ercüment Batanay, Fahrettin Çimenli (can direğini ekledi), Sadun Aksüt
Sesini dinle
Tarihçe
20. yüzyılın başında Tanbûrî Cemil Bey tanburu yayla çalarak bu türün öncüsü oldu. Daha sonra Ercüment Batanay ve Fahrettin Çimenli çalgıyı geliştirerek bugünkü hâline getirdi.
Yapısı
Mızraplı tanburun uzun, ince, perdeli sapını ve dilimli yuvarlak teknesini taşır; yayla çalınmaya göre uyarlanmıştır. Sapa bağlanan perdeler makam aralıklarına göre yerleştirilir.
Nasıl çalınır
Teknesi diz üzerine konur, sapı yukarıya doğru dik tutulur ve kemençe yayına benzer bir yayla çalınır; sol elin parmakları teli perdeler üzerinde basar.
Makam müziğindeki yeri
Perdeleri tanburdaki gibi makam aralıklarına göre bağlandığından komalar doğru basılır. Yay sesi uzattığı için taksimlerde ve ağır eserlerde derin, insan sesine yakın bir tını verir.
Başlarken: çeşitleri, ölçüleri, akordu
Bu çalgıyla başla
Kayıtlardaki ustalar
Nota arşivindeki eserlerin icra kayıtlarında bu çalgıyı çalanlar (MusicBrainz).
Yaylı tanbur hakkında sık sorulan sorular
Yaylı tanbur ile mızraplı tanbur arasındaki fark nedir?
İkisi de aynı uzun, perdeli sapı ve makam aralıklarına göre bağlanmış perdeleri taşır. Mızraplı tanbur tel üzerine mızrapla vurularak çalınır ve sesi kısa sürede söner. Yaylı tanbur ise yayla çalındığı için ses istenildiği kadar sürdürülebilir, perdeler arasında bağlı geçişler yapılabilir. Bu yüzden yaylı tanbur daha şarkı söyler gibi, mızraplı tanbur daha vuruşlu ve berrak tınlar.
Yaylı tanbur ile kemençe arasındaki fark nedir?
İkisi de dik tutulup yayla çalınır, ama yaylı tanburun sapı çok uzun ve perdelidir; kemençe ise kısa ve perdesizdir. Yaylı tanburda doğru koma perdelerle hazır gelir, kemençede parmak bulur. Yaylı tanburun sesi daha pes, derin ve ağırbaşlıdır; kemençe daha tiz ve genizden bir tınıya sahiptir.
Yaylı tanbur neden az duyulur?
Görece yeni bir çalgıdır: 20. yüzyılın başında ortaya çıktı ve yapımcı, öğretici sayısı hep az kaldı. Uzun sapı ve büyük gövdesi taşımayı güçleştirir, yay tekniğini tanbur perdeleriyle birleştirmek de özel bir çalışma ister. Bununla birlikte derin tınısı nedeniyle taksim ve ağır eserlerde sevilir; birkaç icracının çabasıyla gelenek sürmektedir.
Yaylı tanburun sesini nerede dinleyebilirim?
Bu sayfadaki "Sesini dinle" bölümünde gerçek yaylı tanbur kayıtlarından alınmış ses örnekleri var. Yaylı tanbur henüz sanal çalgı olarak eklenmedi; aynı perde düzenini denemek için sanal tanburu, yaylı bir tını için ise sanal klasik kemençeyi tarayıcıda çalabilirsin.