Vurmalı çalgılar
Kös
Kös: Madenî kazan biçimli gövdesine deri gerilmiş, mehterin en büyük ve en gür sesli davuludur. Adı Farsça kûs sözcüğünden gelir. Osmanlı mehterhanesinde ve ordu müziğinde kullanıldı; büyükleri deve ya da fil üzerinde taşınırdı. Evliya Çelebi, ordu için yapılmış deve ve fil köslerini gördüğünü yazar. Çalana kösçü denir.
Kısaca
- Ailesi: Vurmalı, kazan (kâse) biçimli tek derili davul
- Kökeni: Adı Farsça kûs'tan; Selçuklu, Memlük ve daha eski İslam ordularında da kullanıldı
- Gövde ve malzeme: Pirinç benzeri madenden büyük kazan; ağzına çoğunlukla deve derisi gerilir
- Ölçüler: Askerî Müze'deki Mohaç kösünün ağız çapı yaklaşık 125 cm
- Çalınışı: Kösçü (köszen) iki elindeki yuvarlak başlı ağaç tokmaklarla vurur; çoğunlukla çift çalınır
- Çeşitleri: Fil kösü (en büyüğü), deve kösü ve altlık üzerinde çalınan oval kös
- Kullanıldığı müzikler: Osmanlı mehteri; orduyu yönetmek, moral vermek ve düşmanı korkutmak için
- 16.–17. yüzyıl: Evliyâ Çelebi mehterin köslerini anlatırken büyüklüklerini şaka yollu hamam kubbesine benzetir[1, 2]
Sesini dinle
Tarihçe
Adı Farsça kûs sözcüğünden gelir. Osmanlı mehterhanesinde ve ordu müziğinde kullanıldı; büyükleri deve ya da fil üzerinde taşınırdı. Evliya Çelebi, ordu için yapılmış deve ve fil köslerini gördüğünü yazar. Çalana kösçü denir.
Yapısı
Pirinç benzeri madenden kazan biçimli büyük bir gövdenin ağzına deve derisi gerilir. Genellikle çift olarak kullanılır ve hayvan sırtına ya da bir altlığa yerleştirilir.
Nasıl çalınır
Kalın tokmaklarla vurulur; derin, gök gürültüsünü andıran bir ses verir.
Makam müziğindeki yeri
Melodi çalmaz; mehter usullerinin ağır vuruşlarını vurgular ve topluluğun en pes, en gür temelini oluşturur.
Başlarken: çeşitleri, ölçüleri, akordu
Bu çalgıyla başla
Kayıtlardaki ustalar
Nota arşivindeki eserlerin icra kayıtlarında bu çalgıyı çalanlar (MusicBrainz).
Kös hakkında sık sorulan sorular
Kös ile davul arasındaki fark nedir?
Davul iki yüzü derili silindir bir kasadır ve omuza asılarak çalınır. Kös ise kazan biçimli, tek yüzü derili büyük bir bakır gövdedir; taşınması güç olduğu için hayvan sırtında ya da yerde bir altlıkta durur. Sesi davuldan çok daha derin ve gürdür; mehterin en pes ve en güçlü vurmalı sesi köstür.
Kös mehterde ne işe yarar?
Kös, mehter usullerinin en ağır vuruşlarını vurgular ve topluluğun gür temelini oluşturur. Savaşlarda ve törenlerde uzaktan duyulan sesi, ordunun gücünü ve devletin heybetini simgelerdi; büyük kösler seferlerde deve ya da fil sırtında taşınırdı.
Kös bugün nerede görülebilir?
Günümüzde İstanbul'daki Askerî Müze ve Mehter Takımı'nın gösterilerinde ve bazı mehter takımlarında kös örnekleri görülebilir. Eski büyük köslerin bir kısmı müzelerde sergilenir. Törenlerde çoğunlukla daha küçük ve taşınabilir kösler kullanılır.
Kös melodi çalar mı?
Hayır. Kös yalnızca vuruş çalar; ezgi zurna, boru ve mehter okuyucularındadır. Kösün görevi, usulün ağır vuruşlarını gök gürültüsünü andıran sesiyle işaretlemek ve topluluğa ağırlık ve heybet katmaktır. Bu yüzden kösçünün en önemli becerisi, uzun ve ağır usullerde vuruşları topluluğun temposuyla tam bir uyum içinde yerleştirmektir.