Vurmalı çalgılar
Kudüm
Kudüm: Deri gerilmiş, yarım küre biçimli iki küçük bakır davuldan oluşan ve zahme denen çubuklarla çalınan usul çalgısıdır. Ney, rebab ve halileyle birlikte Mevlevî müziğinin dört temel çalgısından biridir; mehter ve saray müziğindeki nakkareyle akrabadır. Mevlevî âyinlerinden klasik Türk musikisi fasıllarına geçerek usul tutan başlıca çalgı oldu; çalana kudümzen denir.
Kısaca
- Ailesi: Vurmalı, ağzına deri gerilmiş iki bakır çanaktan oluşan çift davul
- Adı: Arapça kökenli; Mevlevîler "kudûm-i şerîf" der, çalana kudümzen denir
- Boyutlar: Ağız çapı yaklaşık 28–30 cm, yüksekliği çapın yarısı kadar
- Deri: Deve derisi tercih edilir; düm çanağına kalın (yaklaşık 2 mm), tek çanağına ince deri
- Çalınışı: Gül ağacından, 25–30 cm boyunda iki zahmeyle vurulur; sağdaki düm, soldaki tek sesini verir
- Kullanıldığı müzikler: Mevlevî âyini ve tekke müziği; bugün klasik Türk müziği toplulukları
- Akraba çalgılar: Nakkare; 17. yüzyılda Evliya Çelebi devrin usta kudümzenlerini anar
- 16.–17. yüzyıl: Evliyâ Çelebi'nin saydığı çalgılardandır; zahmelerle çalınan küçük bir çift kös olarak geçer, tekkelerde hep bulunduğu söylenir[1, 2, 3]
Sesini dinle
Tarihçe
Ney, rebab ve halileyle birlikte Mevlevî müziğinin dört temel çalgısından biridir; mehter ve saray müziğindeki nakkareyle akrabadır. Mevlevî âyinlerinden klasik Türk musikisi fasıllarına geçerek usul tutan başlıca çalgı oldu; çalana kudümzen denir.
Yapısı
Biri daha büyük, öbürü daha küçük iki bakır yarım kürenin ağzına deri gerilir ve iplerle gerdirilir. Davullar bir yastık üzerinde durur; büyüğü pes düm, küçüğü tiz tek sesini verir.
Nasıl çalınır
Çalanın önüne konur ve iki elde tutulan zahme denen ince ağaç çubuklarla vurulur. Usulün düm ve tek vuruşları iki davul arasında paylaştırılır.
Makam müziğindeki yeri
Melodi çalmaz, usulü taşır; âyinlerde ve fasıllarda devr-i kebîr, zencîr, devr-i revân gibi büyük usulleri ağır ve vakur vuruşlarla tutar.
Başlarken: çeşitleri, ölçüleri, akordu
Bu çalgıyla başla
Kayıtlardaki ustalar
Nota arşivindeki eserlerin icra kayıtlarında bu çalgıyı çalanlar (MusicBrainz).
Kudüm hakkında sık sorulan sorular
Kudüm ile nakkare arasındaki fark nedir?
Yapıları çok benzer ve kökleri ortaktır: ikisi de biri daha küçük iki kâse davuldan oluşur. Nakkare mehterde ve dünyevi müzikte kullanılırken kudüm Mevlevî âyinlerinde ve klasik Türk müziği fasıllarında usul tutar. Kudümün vuruşları daha ağır ve vakurdur; çalana kudümzen, topluluğu yöneten baş kudümzene kudümzenbaşı denir.
Kudüm neden usul tutmada bu kadar önemlidir?
Makam müziğinde eserler, düm ve tek vuruşlarından oluşan usullerle ölçülür; bazı usuller çok uzundur. Kudümün iki davulu pes düm ve tiz tek sesini açıkça ayırdığı için uzun ve karmaşık usuller bile net duyulur. Kudümzen çoğu zaman topluluğun temposunu belirleyen kişidir.
Kudüm öğrenmek zor mu?
Tekniği sadedir: iki elde tutulan zahmelerle iki davula vurulur. Zorluk, çok sayıda usulü ezbere bilmek ve uzun usullerde tempoyu sabit tutmaktır. Genellikle usuller önce elle dizlere vurarak ve düm-tek diye söylenerek öğrenilir, sonra kudüme geçilir.
Kudümü sitede duyabilir miyim?
Evet. Bu sayfadaki "Sesini dinle" bölümünde gerçek kudüm vuruşları var. Araçlar'daki usul metronomunda ve nota arşivindeki eserlerin usul çubuğunda vurmalı çalgı olarak kudüm seçilebilir; böylece bir peşrevin ya da âyinin usulünü kudüm sesiyle dinleyebilirsin.