Vurmalı çalgılar
Zil
Zil: Ortasındaki tutamaklardan tutulup birbirine çarpılarak çalınan, genellikle pirinçten yapılmış yuvarlak metal çalgıdır. Türk müziğinde ve Orta Doğu'da çok eski bir usul çalgısıdır; Arap ülkelerinde sagat adıyla bilinir. Mehterde çeşitli boylarda ziller çalınır; bazı tekkelerde de küçük el zilleri zikir ve ilahilere eşlik eder.
Kısaca
- Ailesi: Vurmalı, birbirine çarpılan ya da tokmakla vurulan metal diskler
- Bilinen ilk izleri: Sümer, Hitit, Mısır ve Yunan tasvirlerinde görülür; Orta Asya'da bakır-kalay alaşımından
- Gövde ve malzeme: Tunç ya da pirinç; Zilciyan ailesi 1623'ten itibaren İstanbul'da zil döktü
- Boyutlar: Dans zilleri yaklaşık 5 cm; mehter zilleri çok daha büyük, orkestra zilleri 14–22 inç
- Çalınışı: İki zil çarpılır; mehterde dik (mehterhâne) ve yatık iki tutuş vardır
- Kullanıldığı müzikler: Mehter, tekke müziği, oyun havaları, dans; bugün orkestra ve bateri
- Başka adları: Arapça sanc (sınc); eski kaynaklarda çeng, çan
- 16.–17. yüzyıl: Evliyâ Çelebi zilin adını anar ama nasıl bir çalgı olduğunu anlatmaz; zil askerî müzikte ve dervişlerin âyinlerinde çalınırdı[1, 2]
Sesini dinle
Tarihçe
Türk müziğinde ve Orta Doğu'da çok eski bir usul çalgısıdır; Arap ülkelerinde sagat adıyla bilinir. Mehterde çeşitli boylarda ziller çalınır; bazı tekkelerde de küçük el zilleri zikir ve ilahilere eşlik eder.
Yapısı
Ortası kabarık, yuvarlak iki metal diskten oluşur; ortalarındaki deri ya da ip tutamaklarla tutulur. Dans müziğinde kullanılan küçük zillerin çapı 5 cm kadardır; mehter zilleri çok daha büyüktür.
Nasıl çalınır
Her elde bir zil tutulur ya da küçük ziller parmaklara takılır; ziller birbirine çarpılarak ya da kenarlarından değdirilerek çalınır.
Makam müziğindeki yeri
Usulün vuruşlarını parlak bir çınlamayla işaretler. Halileden farkı boyunda ve kullanıldığı yerdedir: halile Mevlevî âyinine özgü büyük bir çift zildir; zil ise çoğunlukla daha küçüktür ve mehterden zikre, oyun havalarından dansa kadar pek çok ortamda çalınır.
Başlarken: çeşitleri, ölçüleri, akordu
Bu çalgıyla başla
Kayıtlardaki ustalar
Nota arşivindeki eserlerin icra kayıtlarında bu çalgıyı çalanlar (MusicBrainz).
Zil hakkında sık sorulan sorular
Zil ile halile arasındaki fark nedir?
Zil, çok farklı boylarda yapılan ve pek çok ortamda çalınan metal çalgıların genel adıdır: parmağa takılan küçük dans zillerinden büyük mehter zillerine kadar. Halile ise Mevlevî âyinine özgü, büyük ve ince bir zil çiftidir. Yani her halile bir zildir, ama zil ailesinin çoğu âyinle ilgili değildir.
Türk zilleri neden ünlüdür?
Osmanlı zil yapımcıları pirinç ve bronz alaşımlarını dövme ve tavlama teknikleriyle işleyerek parlak ve uzun tınlayan ziller üretmiştir. Bugün dünyanın bilinen zil markalarından Zildjian'ın kökleri 17. yüzyıl İstanbul'una dayanır. İstanbul'da el yapımı zil geleneği hâlâ sürmekte ve bu ziller caz ve orkestra müzisyenlerince aranmaktadır.
Parmak zili nasıl çalınır?
Küçük ziller, her elde başparmak ile orta parmağa takılan lastik ya da deri halkalarla tutulur. Parmaklar birbirine yaklaştırılarak ziller çarpıştırılır ya da kenarlarından değdirilerek kısa sesler çıkarılır. Dansçılar ve çalıcılar zillerle usulün kalıbını tekrar eder, düm ve tek vuruşlarını farklı seslerle ayırt eder.
Zilin sesini nerede dinleyebilirim?
Bu sayfadaki "Sesini dinle" bölümünde gerçek zil kayıtlarından alınmış ses örnekleri var. Zil ezgi değil ritim çalgısı olduğu için sitedeki usul çalışmalarında darbuka, bendir, tef, davul ya da kudüm gibi vurmalılarla usulleri dinleyebilirsin.