Yaylı çalgılar
Rebab
Rebab: Hindistan cevizi kabuğu veya ahşap gövdeye deri gerilerek yapılan kadim bir yaylı çalgıdır. İslam dünyasının en eski yaylı çalgılarındandır; Osmanlı'da özellikle Mevlevî müziğinde kullanıldı. Avrupa'daki rebec ve Orta Çağ yaylılarının atası kabul edilir.
Kısaca
- Ailesi: Telli, yaylı; dik tutulan ayaklı yaylılar
- Kökeni: İslam dünyasının en eski yaylılarından; Orta Asya'daki ıklığ ile akraba sayılır
- Bilinen ilk izleri: 10. yüzyıl Arapça müzik kaynakları (Fârâbî)
- Gövde ve malzeme: Hindistan cevizi kabuğu ya da oyma ağaç; ağzı ince deriyle kaplı, altta demir ayak
- Teller: 2 ya da 3; eskiden at kılı ya da ipek, bugün metal de kullanılır
- Kullanıldığı müzikler: Osmanlı'da özellikle Mevlevî âyinleri ve taksimler
- Akraba çalgılar: Kemençe, Avrupa'nın rebec'i, Mısır, Mağrip ve Endonezya rebabları
- 16.–17. yüzyıl: Evliyâ Çelebi Seyahatnâme'de rebabı ibrişimden üç telli, çok eski bir saz olarak anar; tarihte sık sık ıklığ ve kemençeyle bir tutulmuştur[1, 2, 3]
Sesini dinle
Tarihçe
İslam dünyasının en eski yaylı çalgılarındandır; Osmanlı'da özellikle Mevlevî müziğinde kullanıldı. Avrupa'daki rebec ve Orta Çağ yaylılarının atası kabul edilir.
Yapısı
Hindistan cevizi kabuğundan ya da oyma ağaçtan yuvarlak bir gövdenin ağzı deriyle kaplanır; uzun bir sapı ve altta demir bir ayağı vardır. İki ya da üç tel takılır.
Nasıl çalınır
Dikey tutulur, ayağı dize ya da yere dayanır ve yayla çalınır.
Makam müziğindeki yeri
Perdesizdir; Mevlevî âyinlerinde ney ile birlikte makam ezgilerini ve taksimleri çalar.
Başlarken: çeşitleri, ölçüleri, akordu
Bu çalgıyla başla
Kayıtlardaki ustalar
Nota arşivindeki eserlerin icra kayıtlarında bu çalgıyı çalanlar (MusicBrainz).
Rebab hakkında sık sorulan sorular
Rebab nedir, kemane ile farkı ne?
Rebab, gövdesi Hindistan cevizi kabuğundan ya da oyma ağaçtan yapılıp deriyle kaplanan, uzun saplı ve ayaklı, dik tutularak yayla çalınan eski bir çalgıdır. Kabak kemaneye yapıca çok benzer; asıl fark kullanıldığı ortamdadır: kabak kemane halk müziğinde, rebab ise Osmanlı'da özellikle Mevlevî âyinlerinde ve tekke müziğinde çalınmıştır.
Rebab neden Mevlevî müziğinde önemlidir?
Mevlevî geleneğinde ney, rebab, kudüm ve halile âyin müziğinin temel çalgıları sayılır. Rebabın yumuşak, insan sesine yakın tınısı neyle birlikte ezgiyi taşır, kudüm ve halile ise usulü tutar. Mevlânâ'nın şiirlerinde de rebaba sık göndermeler yapılır; bu, çalgının Mevlevî kültüründeki yerini gösterir.
Rebab bugün çalınıyor mu?
20. yüzyılda Türkiye'de kullanımı çok azaldı. Son yıllarda Mevlevî âyinlerini ve eski Osmanlı müziğini yeniden canlandıran topluluklar, çalgıyı eski kaynaklara göre yeniden yaptırarak çalmaya başladı. Arap dünyasında ve Orta Asya'da ise rebab ailesinin farklı biçimleri halk müziğinde yaşamaya devam eder.
Rebab ile Avrupa'nın yaylıları arasında bağ var mı?
Orta Çağ'da İslam dünyasından Endülüs ve Sicilya yoluyla Avrupa'ya geçen rebab, Avrupa'da "rebec" adlı yaylı çalgının doğmasına katkıda bulundu. Bu nedenle rebab, Avrupa yaylı çalgılarının uzak atalarından biri sayılır. Zamanla Avrupa'da gövde ve sap biçimi değişti, yaylılar omuzda ya da dizde tutulan yeni biçimler kazandı.