Telli çalgılar
Kopuz
Kopuz: Türk kültür tarihinin bilinen en eski telli çalgısıdır; ozanların sazı olarak anılır. Türklerin bilinen en eski telli çalgılarından biridir; Dede Korkut hikâyelerinde ozanların elindeki çalgı olarak geçer. Bağlama, cura ve Kazakların dombırası gibi birçok çalgının atası sayılır.
Kısaca
- Ailesi: Telli; yöresine göre parmakla, mızrapla ya da yayla çalınan türleri var
- Kökeni: Orta Asya Türk kültürü; efsaneye göre Dede Korkut'un yaptığı çalgı
- Bilinen ilk izleri: Yaklaşık 10. yüzyıla ait Uygurca metinler
- Gövde ve malzeme: Tek parça oyma ağaç; göğsün bir kısmı ya da tamamı deri ya da ince tahta
- Teller: Eski örneklerde bağırsak ya da at kılı; türüne göre 2 ile 5 arası
- Perdeler: Çoğunlukla perdesiz
- Akraba çalgılar: Kırgız komuzu, Azerbaycan gopuzu, Rumen kobzası, Macar kobozu
- 16.–17. yüzyıl: Revânî'nin İşaretnâme'sinde anılır; Evliyâ Çelebi üç telli kopuzun Bosna, Budin ve Temeşvar'da çok çalındığını, Anadolu'da hiç görmediğini yazar[1, 2, 3]
Sesini dinle
Tarihçe
Türklerin bilinen en eski telli çalgılarından biridir; Dede Korkut hikâyelerinde ozanların elindeki çalgı olarak geçer. Bağlama, cura ve Kazakların dombırası gibi birçok çalgının atası sayılır.
Yapısı
Oyma tek parça ağaç gövdenin ön yüzü deri ya da ince tahtayla kaplanır; sapı kısa ve çoğunlukla perdesizdir. Tel sayısı geleneğe göre ikiyle beş arasında değişir, eski örneklerde at kılı teller kullanılırdı.
Nasıl çalınır
Parmakla, küçük bir mızrapla ya da bazı türlerinde yayla çalınır; ozanlar destan anlatırken eşlik için kullanırdı. Kırgızların komuzu bu geleneğin yaşayan en yakın biçimidir.
Makam müziğindeki yeri
Perdesiz sapı sayesinde koma aralıklarını serbestçe çalmaya uygundur; günümüzde Türk halk müziği ve Orta Asya ezgilerinde, yeniden canlandırma topluluklarında kullanılır.
Başlarken: çeşitleri, ölçüleri, akordu
Bu çalgıyla başla
Kayıtlardaki ustalar
Nota arşivindeki eserlerin icra kayıtlarında bu çalgıyı çalanlar (MusicBrainz).
Kopuz hakkında sık sorulan sorular
Kopuz nedir?
Kopuz, Türklerin bilinen en eski telli çalgılarının genel adıdır. Tek bir kalıbı yoktur: döneme ve bölgeye göre tel sayısı, gövde biçimi ve sap boyu değişir. Çoğunlukla oyma ağaçtan bir gövdesi, deri ya da ince tahtayla kaplı bir ağzı ve kısa bir sapı olur. Tarihî kaynaklarda ozanların, kamların ve baksıların elindeki çalgı olarak anılır.
Kopuz ile bağlama arasındaki fark nedir?
Kopuzun sapı genellikle kısa ve perdesizdir, gövdesinin ağzı çoğunlukla deriyle kaplanır. Bağlamanın ise uzun sapına perdeler bağlanır ve göğsü ağaçtandır. Kopuz az telli, yumuşak sesli ve anlatıya eşlik eden bir çalgıyken bağlama daha geniş ses alanı ve farklı akort düzenleriyle hem eşlik hem solo çalgısıdır. Bağlama, kopuz geleneğinin Anadolu'daki gelişmiş bir torunu sayılır.
Dede Korkut Kitabı'nda kopuz nasıl geçer?
Kitaptaki boyların çoğu, Dede Korkut'un gelip kopuzunu çalarak boy boylaması, soy soylamasıyla biter; yani anlatılan hikâye kopuz eşliğinde destana dönüştürülür. Metinde "kolça kopuz" deyimi geçer ve kopuz ozanlığın, bilgeliğin ve söze saygının simgesidir. Bu yüzden kopuz Türk kültüründe yalnız bir çalgı değil, sözlü geleneğin de simgesi olarak görülür.
Kopuz bugün nerede çalınıyor?
Klasik Türk makam müziğinin topluluklarında yer almaz. Bugün daha çok Orta Asya ve Kafkas ezgilerinde, destan anlatımında ve eski Türk müziğini canlandıran topluluklarda çalınır; Azerbaycan'da ve Türkiye'de eski betimlemelerden yola çıkılarak yapılan kopuzlar kullanılır. Kırgız komuzu gibi akrabaları ise günlük müzik hayatında yaşamayı sürdürür.