Telli çalgılar
Cümbüş
Cümbüş: Metal gövdesi ve deri kaplı yüzeyiyle banjoyu andıran, perdesiz saplı telli çalgıdır. 1930'larda Zeynelabidin Cümbüş tarafından geliştirilen ve adını ona borçlu olan Türk çalgısıdır. Gazino ve fasıl müziğinde, Roman ve Balkan müziğinde yaygınlaştı.
Kısaca
- Ailesi: Telli, mızraplı (perdesiz; banjoya benzer zarlı gövde)
- Kökeni: 1930'da Zeynelabidin Bey (sonra Cümbüş) tarafından geliştirildi
- Adı: Çalgının adı, 1934 Soyadı Kanunu'yla yapımcısının soyadı oldu
- Gövde ve malzeme: Alüminyum kasa, ön yüzde gergin deri ya da plastik zar; sap sökülüp takılır
- Teller: Ud cümbüşünde altı grupta 12 tel; ud gibi de akort edilebilir
- Türleri: Saz, cura, tanbur, mandolin ve gitar saplı türleri var
- Kullanıldığı müzikler: Fasıl, Roman ve Balkan müziği, halk müziği; sonra Anadolu rock
Sesini dinle
Tarihçe
1930'larda Zeynelabidin Cümbüş tarafından geliştirilen ve adını ona borçlu olan Türk çalgısıdır. Gazino ve fasıl müziğinde, Roman ve Balkan müziğinde yaygınlaştı.
Yapısı
Metal (alüminyum) bir kasanın ön yüzüne gergin deri ya da plastik zar geçirilir; sapı ayrı takılır ve perdesizdir. Ud gibi on iki tel takılan türü en yaygınıdır; mandolin ve bağlama sapları da takılabilir.
Nasıl çalınır
Mızrapla çalınır; zarlı gövdesi sayesinde sesi yüksek ve delicidir, bu yüzden kalabalık ortamlarda öne çıkar.
Makam müziğindeki yeri
Perdesiz sapı makam aralıklarını çalmaya elverir; fasıl heyetlerinde ve oyun havalarında ud ile benzer bir rol üstlenir.
Başlarken: çeşitleri, ölçüleri, akordu
Bu çalgıyla başla
Kayıtlardaki ustalar
Nota arşivindeki eserlerin icra kayıtlarında bu çalgıyı çalanlar (MusicBrainz).
Cümbüş hakkında sık sorulan sorular
Cümbüş ile ud arasındaki fark nedir?
İkisi aynı düzende akort edilip benzer mızrapla çalınabilir, ama gövdeleri bambaşkadır: udun ağaç teknesi ve ince ağaç göğsü yerine cümbüşte metal bir kasa ve üzerine gerilmiş bir zar vardır. Bu yüzden cümbüşün sesi daha yüksek, keskin ve kısa sürelidir; ud daha yumuşak ve uzun tınlar. Sapları ise ikisinde de perdesizdir.
Cümbüş bir tür banjo mu?
Görünüşü banjoyu andırır, çünkü ikisinde de yuvarlak bir kasa ve gergin bir zar vardır. Ancak banjonun sapı perdelidir ve Batı akortlarıyla çalınır; cümbüş ise Türk müziği için perdesiz sapla geliştirildi, ud düzeninde akort edilir ve makam aralıklarını serbestçe verir. Bu yüzden çalış üslubu banjodan çok uda yakındır.
Cümbüş neden bu kadar yaygınlaştı?
Sağlam, taşınması kolay ve yüksek sesli bir çalgıdır; mikrofonsuz kalabalık ortamlarda, açık havada ve eğlence yerlerinde rahatça duyulur. Ud gibi akort edildiği için ud çalanlar ona hemen uyum sağlar. Bu özellikleri onu gazino ve fasıl topluluklarının, Roman ve Balkan müziğinin sevilen çalgılarından biri yaptı.
Cümbüşü bu sitede çalabilir miyim?
Evet. Bu sayfadaki "Tarayıcıda çal" düğmesi sanal cümbüşü açar; sesler Hamza Zeytinoğlu'nun çaldığı gerçek bir cümbüş kaydından alınmıştır (CC BY 4.0). Seçtiğin makamın perdeleri koma değerleriyle çalar; aynı makamı sanal udla karşılaştırarak iki çalgının ses farkını duyabilirsin.