Yaylı çalgılar
Keman
Dört telli, omuzda tutularak yayla çalınan perdesiz çalgıdır; Batı'dan gelip Türk makam müziğinin en yaygın yaylılarından biri olmuştur.
Kısaca
- Ailesi: Telli, yaylı (keman ailesinin en küçüğü ve en tiz seslisi)
- Kökeni: Kuzey İtalya, 16. yüzyıl başı; Amati, Guarneri, Stradivari gibi ustalar geliştirdi
- Gövde ve malzeme: Ladin göğüs, akçaağaç sırt ve yanlar; boyu yaklaşık 60 cm
- Teller: 4 tel; Batı akordu Sol–Re–La–Mi (beşli aralıklar)
- Perdeler: Perdesiz; koma aralıkları parmak yeriyle basılır
- Kullanıldığı müzikler: İnce saz ve fasıl, taksim, Roman müziği, halk müziği, Batı müziği
- Başka adları: Çalana kemânî denir; yayına arşe adı verilir
Sesini dinle
Tarihçe
Avrupa kökenli keman 19. yüzyılda Osmanlı musikisinde yaygınlaştı ve kısa sürede ince saz heyetlerinin temel çalgılarından biri oldu. Kemânî Tatyos Efendi ve Kemânî Hakkı Bey gibi icracılar ona makam müziğine özgü bir üslup kazandırdı; keman çalana kemânî denir.
Yapısı
Kemerli ince ağaçtan bir gövde, üzerinde iki f biçimli ses deliği, perdesiz bir klavye, burgu kutusu ve kıvrık bir baştan oluşur. Dört teli vardır; at kılından yapılan yayına arşe denir.
Nasıl çalınır
Çene ile omuz arasında tutulur ve yayla çalınır; sol elin parmakları teli doğrudan klavyeye basar. Makam müziğinde çarpma, kaydırma ve süslemelerle kendine özgü bir tavır gelişmiştir.
Makam müziğindeki yeri
Perdesiz olduğu için parmak yeri kaydırılarak her makamın koma aralıkları basılabilir; bu sayede makam müziğine kolayca uyarlanmıştır. Taksim, peşrev, saz semâîsi ve şarkı eşliğinde çok kullanılır; fasıl heyetlerinde ve Roman müziğinde de öne çıkar.
Başlarken: çeşitleri, ölçüleri, akordu
Bu çalgıyla başla
Kayıtlardaki ustalar
Nota arşivindeki eserlerin icra kayıtlarında bu çalgıyı çalanlar (MusicBrainz).
Keman hakkında sık sorulan sorular
Keman ile klasik kemençe arasındaki fark nedir?
Keman dört tellidir, çene ile omuz arasında tutulur ve teller parmak ucuyla klavyeye bastırılır; ses alanı geniş, sesi güçlüdür. Klasik kemençe üç tellidir, dizde dik tutulur ve teller tırnak dibiyle yandan dokunularak çalınır; sesi ince ve genizdendir. Keman 19. yüzyılda Batı'dan gelip topluluklarda yaygınlaşırken kemençe daha özgün, solo bir çalgı olarak kaldı.
Türk müziğinde keman farklı mı çalınır?
Çalgı aynıdır, fark tavırdadır. Makam müziğinde keman, perdesiz klavyede koma içeren perdeleri basar; çarpma, kaydırma ve kısa süslemelerle ezgiyi insan sesine yaklaştırır. Batı müziğindeki sürekli ve geniş vibrato yerine daha ölçülü, yere göre kullanılan bir titreşim tercih edilir. Yay kullanımı da taksim ve şarkı eşliğinde daha serbest ve konuşur gibidir.
Kemanın telleri nasıl akort edilir?
Dört teli pesten tize Sol, Re, La ve Mi olarak, aralarında birer beşli olacak biçimde akort edilir. Türk müziği icracılarının çoğu da bu akordu kullanır; ezginin perdesine ya da eserin ahengine göre çalgıyı biraz daha pes ya da tiz akort etmek mümkündür. Perdesiz olduğu için akort, hangi komaların basılabileceğini sınırlamaz.
Keman öğrenmek zor mu, nereden başlanır?
Perdesiz olduğu için doğru sesi bulmak ve yayla temiz ses çıkarmak başlangıçta zaman alır; ilk aylar genellikle duruş, yay tutuşu ve entonasyon çalışmasıyla geçer. Temel teknik çoğunlukla Batı metotlarıyla kazanılır, ardından makam müziğine özgü etütlerle, peşrev ve saz semâîleriyle Türk tavrına geçilir. Makam aralıklarına kulak alıştırmak için kulak eğitimi çok yararlıdır.
Kemanı bu sitede çalabilir miyim?
Evet. "Tarayıcıda çal" düğmesi sanal kemanı açar; sesler University of Iowa'nın serbest kullanımlı çalgı kayıtlarındaki keman notalarıdır. Gerçek kemanda olduğu gibi sanal kemanda da seçtiğin makamın her perdesi koma değerinde çalar. Nota arşivindeki bir eserin makamını da sanal kemanda deneyebilirsin.