Üflemeli çalgılar
Klarnet
Klarnet: Tek kamışlı ağızlıkla üflenen, klapeli, ağaç gövdeli çalgıdır; Türk müziğinde daha çok pes akortlu sol klarnet çalınır. Avrupa'da 18. yüzyılın başında geliştirilen klarnet, Osmanlı'ya 19. yüzyılda askerî bandolarla girdi. Zamanla fasıl heyetlerinin, Roman ve Rumeli müziğinin gözde çalgısı oldu; Şükrü Tunar ve Mustafa Kandıralı gibi ustalar Türk klarnet üslubunu biçimlendirdi.
Kısaca
- Ailesi: Üflemeli, tek kamışlı, klapeli; silindir borulu
- Kökeni: 1700 dolayında Nürnberg'de J. C. Denner'in şalümoya oktav klapesi eklemesiyle doğdu
- Gövde ve malzeme: Çoğunlukla Afrika abanozu (grenadilla); öğrenci modellerinde plastik ya da ebonit
- Akort ya da ses alanı: Yaklaşık üç oktav; Türk müziğinde pes akortlu sol (G) klarnet yaygın
- Türk müziğinde: 19. yüzyılda Mızıka-yı Hümâyun ile girdi; Albert (basit) sistemli klarnet tercih edilir
- Kullanıldığı müzikler: Fasıl, taksim, oyun havaları, Roman ve Rumeli müziği; Batı orkestrası ve caz
- Tanınmış icracılar: Şükrü Tunar, Mustafa Kandıralı[1, 2]
Sesini dinle
Tarihçe
Avrupa'da 18. yüzyılın başında geliştirilen klarnet, Osmanlı'ya 19. yüzyılda askerî bandolarla girdi. Zamanla fasıl heyetlerinin, Roman ve Rumeli müziğinin gözde çalgısı oldu; Şükrü Tunar ve Mustafa Kandıralı gibi ustalar Türk klarnet üslubunu biçimlendirdi.
Yapısı
Abanoz gibi sert bir ağaçtan ya da ebonitten yapılan silindir biçimli bir gövde, tek kamışlı bir ağızlık, parmak delikleri, metal klapeler ve genişleyen bir çan ağzından oluşur. Türk müziğinde çoğunlukla Albert sistemli sol klarnet kullanılır.
Nasıl çalınır
Kamış alt dudağa dayanarak üflenir; parmaklar delikleri kapatır, klapeler ek sesleri verir. Dudak baskısı, yarım delik ve kaydırmalarla perdeler ince ince değiştirilir.
Makam müziğindeki yeri
Delikleri eşit aralıklı diziye göre açılmış olsa da usta icracılar dudak ve parmak teknikleriyle makamların komalarını verir. Taksimde, fasılda, oyun havalarında ve Roman havalarında parlak, coşkulu sesiyle öne çıkar.
Başlarken: çeşitleri, ölçüleri, akordu
Bu çalgıyla başla
Kayıtlardaki ustalar
Nota arşivindeki eserlerin icra kayıtlarında bu çalgıyı çalanlar (MusicBrainz).
Klarnet hakkında sık sorulan sorular
Türk müziğinde neden sol klarnet çalınır?
Türk müziği icracıları çoğunlukla, Batı'da yaygın si bemol klarnetten daha büyük ve daha pes olan sol klarneti kullanır. Tınısı daha koyu ve yumuşaktır, makam müziğinin ses alanına ve nota yazımına daha iyi uyar. Albert (basit) sistemli klapeleri, perdeleri kaydırmaya ve yarım delik tekniklerine elverişlidir; bu da komaları vermeyi kolaylaştırır.
Albert ve Boehm sistemi klarnet arasındaki fark nedir?
Farkları klape düzenindedir. Boehm sistemi Batı klasik müziğinde standarttır ve hızlı, eşit perdeli pasajlar için tasarlanmıştır. Albert sistemi daha eski ve basittir; klapeleri daha azdır, açık delikleri parmakla kaydırmaya daha çok izin verir. Bu yüzden Türk, Roman ve Balkan müziğinde glissando ve ara sesler için Albert sistemi tercih edilir.
Tanınmış Türk klarnet icracıları kimlerdir?
Şükrü Tunar ve Mustafa Kandıralı, Türk klarnet üslubunu bugünkü hâline getiren ustalar sayılır. Onları izleyen kuşaklarda Hüsnü Şenlendirici ve Serkan Çağrı gibi icracılar hem fasıl ve Roman müziğini sürdürdü hem de klarneti caz ve dünya müziği sahnelerine taşıdı. Bu ustaların kayıtları makam tavrını öğrenmek için önemli bir kaynaktır.
Klarnet öğrenmek zor mu?
İlk sesleri çıkarmak ve temel perdeleri öğrenmek birkaç haftada mümkündür. Makam müziğine özgü dudak baskısıyla komaları vermek, kaydırmalar ve süslemeler ise uzun pratik ister. Genellikle önce temel ses ve parmak tekniği çalışılır, ardından Türk müziği etütleri ve ustaların kayıtları dinlenerek tavır kazanılır.
Klarneti bu sitede çalabilir miyim?
Evet. "Tarayıcıda çal" düğmesi sanal klarneti açar; sesler University of Iowa'nın serbest kullanımlı çalgı kayıtlarındaki si bemol klarnet notalarıdır. Gerçek klarnette dudak ve parmakla verilen komaları sanal klarnet, seçtiğin makamın koma değerlerine göre kendiliğinden çalar.