Yaylı çalgılar
Klasik kemençe
Klasik kemençe: Armut biçimli, diz üzerinde dik tutularak çalınan üç telli yaylı çalgıdır; İstanbul kemençesi olarak da bilinir. Armudi kemençe de denir; 17. yüzyıldan itibaren İstanbul'da çalındı ve 19. yüzyılda klasik Türk musikisinin başlıca yaylı çalgısı oldu. Vasilaki Efendi ve Tanbûrî Cemil Bey gibi ustalar onu büyük bir icra geleneğine dönüştürdü.
Kısaca
- Ailesi: Yaylı, perdesiz (lir ailesi)
- Kökeni: Bizans lirinden; 19. yüzyılda Osmanlı klasik müziğinin başlıca yaylısı oldu
- Gövde ve malzeme: Tek parça ağaçtan oyma, armut biçimli gövde; iki D biçimli ses deliği
- Ölçüler: Yaklaşık 40–41 cm boy, 14–15 cm en; titreşen tel boyu 25,5–26 cm
- Teller ve akort: Üç tel (bağırsak, pes tel sırmalı); yegâh, rast, nevâ
- Çalınışı: Diz üstünde dik tutulur; teller yandan tırnak dipleriyle dokunarak basılır
- Başka adları: Armudî kemençe, İstanbul kemençesi, Politikí lýra
- 16.–17. yüzyıl: Revânî'nin İşaretnâme'sinde kemençe adı geçer; Evliyâ Çelebi'nin anlattığı kemençe üç-dört telliydi, dizde tellere tırnakla dokunularak çalınırdı[1, 2, 3]
Sesini dinle
Tarihçe
Armudi kemençe de denir; 17. yüzyıldan itibaren İstanbul'da çalındı ve 19. yüzyılda klasik Türk musikisinin başlıca yaylı çalgısı oldu. Vasilaki Efendi ve Tanbûrî Cemil Bey gibi ustalar onu büyük bir icra geleneğine dönüştürdü.
Yapısı
Armut biçimli küçük bir gövde, kısa bir boyun ve üç telden oluşur; gövdede iki yarım ay biçimli ses deliği bulunur.
Nasıl çalınır
Dizin üzerinde dik tutulur ve yayla çalınır; parmakların tırnak dipleri telin yanına dokunarak ses elde edilir, bu yüzden çok ince aralıklar ve kaydırmalar mümkündür.
Makam müziğindeki yeri
Perdesiz ve tırnakla basıldığı için makamların koma inceliklerini en ince biçimde verebilen çalgılardandır; taksim ve peşrev icrasında öne çıkar.
Başlarken: çeşitleri, ölçüleri, akordu
- Ölçüler: 40–41 cm boyunda, 14–15 cm enindedir; titreşen tel boyu yaklaşık 26 cm'dir.
- Akort: Üç tel yegâh (pes Re), rast (Sol) ve nevâ (Re) seslerine akortlanır.
- Çalış: Perdeler tellere tırnakla yandan dokunarak bulunur; yay avuç içi yukarı bakarak tutulur.
- Karadeniz kemençesinden farkı: Karadeniz kemençesi 56 cm'dir, telleri Mi, La, Re'ye akortlanır ve parmak ucuyla basılır.[1]
Bu çalgıyla başla
Kayıtlardaki ustalar
Nota arşivindeki eserlerin icra kayıtlarında bu çalgıyı çalanlar (MusicBrainz).
Klasik kemençe hakkında sık sorulan sorular
Klasik kemençe ile Karadeniz kemençesi aynı çalgı mı?
Hayır. Klasik kemençe armut biçimli, kısa ve geniş bir gövdeye sahiptir; teller parmakların tırnak dipleriyle yandan dokunularak çalınır ve ince süslemeler, kaydırmalar öne çıkar. Karadeniz kemençesi ise dar, uzun, şişe biçimli gövdelidir ve çoğunlukla çift telle çalınır. Biri İstanbul'un klasik müziğinin, öbürü Karadeniz halk müziğinin çalgısıdır.
Klasik kemençe ile keman arasındaki fark nedir?
Klasik kemençe üç tellidir, dizin üzerinde dik tutulur ve teller tırnakla yandan dokunularak çalınır; sesi ince, genizden ve hüzünlüdür. Keman dört tellidir, omuzda tutulur ve teller parmak ucuyla klavyeye bastırılır; ses alanı daha geniş, sesi daha güçlüdür. 20. yüzyılda keman topluluklarda yaygınlaşırken kemençe, özgün tınısıyla solo ve küçük topluluk çalgısı olarak kaldı.
Önemli kemençe icracıları kimlerdir?
Kemençeci Vasilaki, Tanbûrî Cemil Bey ve Aleko Bacanos, taş plak döneminin önde gelen kemençe icracılarındandır. Cemil Bey'in kayıtları kemençe tavrını derinden etkiledi. Yakın dönemde İhsan Özgen ve Derya Türkan gibi icracılar hem geleneksel repertuvarı sürdürdü hem de kemençeyi uluslararası sahnelere taşıdı.
Klasik kemençe öğrenmek zor mu?
Zor sayılan çalgılardandır: teli bastırmadan tırnak dibiyle yandan dokunmak, yay basıncını ayarlamak ve perdesiz sapta komaları doğru bulmak uzun çalışma ister. Başlangıçta temiz ses çıkarmak bile zaman alabilir. Genellikle bir hocanın yanında, yavaş etütler ve peşrevlerle başlanır; iyi bir kulak eğitimi ilerlemeyi belirgin biçimde hızlandırır.
Klasik kemençeyi bu sitede çalabilir miyim?
Evet. Bu sayfadaki "Tarayıcıda çal" düğmesi sanal kemençeyi açar; sesler Neva Günaydın'ın çaldığı bir Uşşak dizisi kaydından tek tek kesilmiştir (CC BY 4.0). Seçtiğin makamın perdeleri koma değerleriyle çalar, böylece kemençenin tınısıyla makam aralıklarını dinleyip deneyebilirsin.