Üflemeli çalgılar
Ney
Ney: Kamıştan yapılan, önde altı arkada bir delikli, üflenerek çalınan çalgıdır; tasavvuf ve klasik Türk müziğinin sesidir. Kamıştan yapılan ve binlerce yıllık geçmişi olan üflemeli çalgıdır. Mevlevî geleneğinde ilahi aşkın simgesi sayılır; Mevlânâ'nın Mesnevî'si neyin dilinden başlar.
Kısaca
- Ailesi: Üflemeli; kenarından eğik üflenen kamış flüt
- Kökeni: Mezopotamya ve eski Mısır; adı Farsça 'nây' (kamış)
- Bilinen ilk izleri: Yaklaşık 4500 yıl öncesine giden Mısır ve Sümer kanıtları
- Gövde ve malzeme: Dokuz boğumlu kamış; ucunda boynuz başpâre, uçlarda metal parazvâne
- Delikler: Önde 6, arkada 1 (başparmak deliği)
- Akort ya da ses alanı: Usta neyzen üç oktavı aşar; boyuna göre Şah, Mansur, Kız gibi ahenkler
- Kullanıldığı müzikler: Mevlevî âyini, tasavvuf ve klasik Türk müziği; Arap ve Fars müziği
- 16.–17. yüzyıl: Revânî'nin İşaretnâme'sinde anılır; Evliyâ Çelebi on iki çeşit neyden söz eder, saydığı adlar arasında şah, mansur, bolâhenk ve süpürde de vardır[1, 2, 3]
Sesini dinle
Tarihçe
Kamıştan yapılan ve binlerce yıllık geçmişi olan üflemeli çalgıdır. Mevlevî geleneğinde ilahi aşkın simgesi sayılır; Mevlânâ'nın Mesnevî'si neyin dilinden başlar.
Yapısı
Dokuz boğumlu bir kamıştan yapılır; önde altı, arkada bir delik açılır. Üst ucuna manda boynuzu ya da kemikten başpâre takılır. Boyuna göre (Kız, Mansur, Şah vb.) ses yüksekliği değişir.
Nasıl çalınır
Başpâre dudaklara hafifçe dayanır ve hava kamışın kenarına eğik üflenir. Başı çevirme, deliği yarı kapama ve nefes gücüyle koma aralıkları elde edilir.
Makam müziğindeki yeri
Makam müziğinin en temel çalgılarındandır; taksim, âyin ve ilahilerde ruhani sesiyle öne çıkar. Her makamın komalarını nefes ve parmakla verebilir.
Başlarken: çeşitleri, ölçüleri, akordu
- Yapı: Dokuz boğumlu tek parça kamıştan yapılır; biri arkada olmak üzere yedi deliği vardır.
- Ahenkler: Esas neyler kız, mansur, şah, dâvud ve bolâhenktir, aralarında birer tam ses vardır; ara neylerle 12, yarım boy nısfiyelerle 24 tür eder.
- Koruma: İlk ve son boğuma takılan metal halkalar (parazvâne) kamışın çatlamasını önler.
- Ney seçimi: MEB müzik okulları ney modülünde öğrencinin boyuna, kol ve parmak uzunluğuna uygun neyi seçebilmesi bir kazanım olarak yer alır.[1, 4]
Bu çalgıyla başla
Kayıtlardaki ustalar
Nota arşivindeki eserlerin icra kayıtlarında bu çalgıyı çalanlar (MusicBrainz).
Ney hakkında sık sorulan sorular
Ney ile kaval arasındaki fark nedir?
Ney kamıştan yapılır, üst ucuna boynuz ya da kemikten bir başpâre takılır ve dudaklar bu başpâreye hafifçe dayanarak üflenir; önde altı, arkada bir deliği vardır. Kaval ise çoğunlukla ağaçtan yapılır, başpâresi yoktur ve alt ucunda ek ses delikleri bulunur. Ney tasavvuf ve klasik Türk müziğinin, kaval ise çoban ve halk müziğinin çalgısıdır; tınıları da ayrıdır.
Neyin boyları neden farklıdır?
Neyler "ahenk" denen ses yüksekliklerine göre farklı boylarda yapılır: Şah, Mansur, Kız, Müstahsen, Süpürde ve Bolâhenk bunlardan bazılarıdır. Boy uzadıkça ses pesleşir. Neyzen, eserin ahengine ya da okuyucunun sesine göre uygun neyi seçer; bu yüzden usta neyzenler birden çok boyda ney taşır.
Neyden ses çıkarmak neden zor?
Neyde ses, dudaklardan çıkan havanın başpârenin keskin iç kenarına çarpmasıyla oluşur; hava bu kenara belirli bir açıyla ve dar bir hüzmeyle yöneltilmelidir. Dudak konumu ve nefes birkaç milimetre kaydığında ses kaybolur. Bu yüzden ilk temiz sesi çıkarmak günler, hatta haftalar sürebilir. Bir hocanın yanında kısa ve düzenli çalışmak, en hızlı ilerleme yoludur.
Mevlevîlikte neyin anlamı nedir?
Mevlânâ'nın Mesnevî'si "Dinle, bu ney nasıl şikâyet ediyor, ayrılıkları anlatıyor" anlamına gelen beyitlerle başlar. Kamışlıktan koparılan ney, aslından ayrılıp ona dönmeyi özleyen insan ruhunu simgeler. Bu yüzden ney Mevlevî âyininin baş çalgısıdır; âyin, neyzenin taksimiyle açılır.
Neyi bu sitede çalabilir miyim?
Evet. Bu sayfadaki "Tarayıcıda çal" düğmesi sanal neyi açar; sesler bir neyle çalınmış Hüzzam dizisi kaydından tek tek kesilmiştir (CC BY 4.0). Gerçek neyde nefes ve baş açısıyla verilen komaları sanal ney, seçtiğin makamın koma değerlerine göre kendiliğinden çalar.