Telli çalgılar
Tanbur
Tanbur: Klasik Türk müziğinde kullanılan, uzun ve perdeli saplı, yuvarlak tekneli telli çalgıdır. Klasik Türk musikisinin simgesi sayılan uzun saplı perdeli çalgıdır. 17. yüzyıldan itibaren saray ve tekke müziğinde başlıca çalgı oldu; Tanbûrî Cemil Bey onu 20. yüzyılın başında en parlak dönemine taşıdı.
Kısaca
- Ailesi: Telli, mızraplı (uzun saplı, perdeli lavta ailesi)
- Kökeni: Eski tambur geleneği; Türk tanburu 18. yüzyılda bugünkü biçimini aldı
- Gövde ve malzeme: İnce dilimlerden (çoğunlukla 17–23) yarım küre tekne; 2–3 mm ladin göğüs
- Sap: Yaklaşık 1 m (100–110 cm) uzunlukta, çok ince
- Teller: Bugün çoğunlukla yedi tel (üç çift ve tek bam); eskiden sekiz telliler de vardı
- Perdeler: Sapa bağlı bağırsak ya da misina perdeler, makam aralıklarına göre yerleştirilir
- Çalınışı: Bağadan V uçlu uzun mızrapla; yayla çalınan türüne yaylı tanbur denir
- 16.–17. yüzyıl: Revânî'nin İşaretnâme'sinde anılır; Evliyâ Çelebi'nin anlattıklarından tanburun o dönemde halkın uddan daha çok sevdiği saz olduğu anlaşılır[1, 2, 3]
Sesini dinle
Tarihçe
Klasik Türk musikisinin simgesi sayılan uzun saplı perdeli çalgıdır. 17. yüzyıldan itibaren saray ve tekke müziğinde başlıca çalgı oldu; Tanbûrî Cemil Bey onu 20. yüzyılın başında en parlak dönemine taşıdı.
Yapısı
Dilimlerden yapılmış yarım küre biçimli bir tekne, ince bir ağaç göğüs ve çok uzun, ince bir saptan oluşur. Sapa bağlanan perdeler makam müziğinin koma aralıklarına göre yerleştirilir; çoğunlukla üç çift ve bir tek olmak üzere yedi tel takılır.
Nasıl çalınır
Bağa (kaplumbağa kabuğu) ya da plastikten uzun bir mızrapla çalınır. Yaylı tanbur denen bir türü de keman yayıyla çalınır.
Makam müziğindeki yeri
Perdeleri doğrudan makam aralıklarına göre bağlandığı için makam müziğinin kuramını ve icrasını öğretmede başvuru çalgısıdır. Taksim, peşrev ve saz semâîlerinde sık duyulur.
Başlarken: çeşitleri, ölçüleri, akordu
- Ölçüler: Gövde çapı yaklaşık 35 cm, sap yaklaşık 1 m, tel boyu genellikle 104 cm'dir.
- Perdeler: Sapta yaklaşık 60 perde bulunur; çalan gerekirse perde ekleyip çıkarabilir.
- Teller: Sekiz tel çiftler hâlindedir; en alttaki çelik çift yegâha akortlanır.
- Bağlamadan farkı: Tek boyda ve tek akortta kabul görmüştür; bağlamadaki gibi düzenleri yoktur.
- Hassasiyet: Sap, tel gerginliğiyle zamanla eğilebilir; göğsün hafifçe çökmesi ise olgunluk işareti sayılır.[1, 4]
Bu çalgıyla başla
Kayıtlardaki ustalar
Nota arşivindeki eserlerin icra kayıtlarında bu çalgıyı çalanlar (MusicBrainz).
Tanbur hakkında sık sorulan sorular
Tanbur ile ud arasındaki fark nedir?
Tanburun sapı çok uzun ve perdelidir, teknesi küçük ve yarım küre biçimindedir; sesi ince, berrak ve uzun tınlar. Udun sapı kısa ve perdesizdir, teknesi iri ve armut biçimlidir; sesi daha tok ve yuvarlaktır. Tanburda perdeler komaları hazır verdiği için aralıklar sabit ve kesindir; udda doğru komayı her seferinde parmak bulur. Tanbur daha çok solo ve taksim, ud hem solo hem eşlik çalgısıdır.
Tanburun sapında neden bu kadar çok perde var?
Makam müziğinde bir tam ses, Batı müziğindeki gibi yalnız yarım seslere değil, koma, bakiye, küçük ve büyük mücenneb gibi farklı ara aralıklara bölünür. Tanbur bu ara perdelerin her birine sapta ayrı bir bağ ayırır; bu yüzden bir oktavda Batı çalgılarındaki on iki yerine çok daha fazla perde bulunur. Perdeler bağlandığı için gerektiğinde kaydırılarak ince akort yapılabilir.
Tanbûrî Cemil Bey kimdir?
Tanbûrî Cemil Bey (1873–1916), tanburu, klasik kemençeyi ve yaylı tanburu yeni bir ustalıkla çalan icracı ve bestekârdır. Yüzyılın başında doldurduğu taş plaklar, tanbur taksiminin nasıl yapılacağına dair bugün de örnek alınan bir üslup bıraktı. Ondan sonra oğlu Mesud Cemil, Refik Fersan ve Necdet Yaşar gibi tanburîler bu geleneği sürdürdü.
Tanbur öğrenmek zor mu?
Uzun sapı, çok sayıda perdesi ve uzun mızrabı yüzünden başlangıçta sabır ister: mızrabı tele doğru açıyla vurmak ve sol elde perdelerin yerini ezberlemek zaman alır. Buna karşılık perdeler makam aralıklarını hazır verdiği için kulak doğru komaları çalarken öğrenir. Genellikle basit etütler ve saz eserleriyle başlanır, taksime makamlar oturduktan sonra geçilir.
Tanburu bu sitede çalabilir miyim?
Evet. Bu sayfadaki "Tarayıcıda çal" düğmesi sanal tanburu açar; sesler Hamza Zeytinoğlu'nun çaldığı gerçek bir tanbur kaydından alınmıştır. Bir makam seçince perdeler o makamın koma değerlerine göre ayarlanır. Nota arşivindeki eserlerin makamlarını da aynı sanal tanburda deneyebilirsin.