Telli çalgılar
Ud
Ud: Derin, armut biçimli gövdeli ve perdesiz saplı, mızrapla çalınan telli çalgıdır. Arap, Fars ve Türk müziklerinin ortak çalgısıdır; Avrupa'daki lavtanın atası kabul edilir. Farabi ve Safiyyüddin gibi nazariyatçılar aralık hesaplarını ud sapı üzerinde anlatmıştır.
Kısaca
- Ailesi: Telli, mızraplı (kısa saplı, perdesiz lavta ailesi)
- Kökeni: Orta Doğu; Fars barbatıyla akraba, Avrupa lavtasının atası sayılır
- Gövde ve malzeme: Yaklaşık 20 ince dilimden armut biçimli derin tekne; çoğunlukla üç ses deliği
- Teller: Altı grup (beş çift ve bir tek), toplam 11 tel
- Perdeler: Perdesiz; her koma aralığı parmak yeriyle çalınır
- Çalınışı: Kucakta yatay tutulur, uzun ve esnek mızrapla
- Kullanıldığı müzikler: Türk, Arap ve İran klasik müziği; fasıl ve taksim
- 16.–17. yüzyıl: Revânî'nin İşaretnâme'sinde anılır; Evliyâ Çelebi'nin zamanında halk tanburu daha çok sevdiği için ud pek rağbet görmüyordu[1, 2]
Sesini dinle
Tarihçe
Arap, Fars ve Türk müziklerinin ortak çalgısıdır; Avrupa'daki lavtanın atası kabul edilir. Farabi ve Safiyyüddin gibi nazariyatçılar aralık hesaplarını ud sapı üzerinde anlatmıştır.
Yapısı
Dilimlerden yapılmış armut biçimli iri bir tekne, genellikle üç ses deliği olan ince bir göğüs ve perdesiz kısa bir saptan oluşur. Çoğunlukla altı grup halinde on bir tel takılır, burguluk geriye kırıktır.
Nasıl çalınır
Uzun ve esnek bir mızrapla çalınır. Sapı perdesiz olduğu için parmak yeri seçilerek her koma aralığı çalınabilir.
Makam müziğindeki yeri
Klasik Türk musikisinde hem eşlik hem solo çalgıdır; taksim geleneği çok güçlüdür. Perdesiz sapı sayesinde makamların koma inceliklerini serbestçe verebilir.
Başlarken: çeşitleri, ölçüleri, akordu
- Türk ve Arap udu: Yapıca neredeyse aynıdır; Arap udunun tel boyu yaklaşık 1 cm uzundur (59,5 cm) ve bir ses pes akortlanır.
- Teller: Bam teli dışındaki beş tel çifttir.
- Akort: Tizden pese gerdâniye (Sol), nevâ (Re), dügâh (La), hüseynîaşiran (Mi), kaba bûselik (Si) ve kaba ırak (Fa diyez) ya da kaba hüseynîaşiran (Mi).
- Gövde: Yaklaşık 20 dilimden yapılır; göğüs yaklaşık 1 mm kalınlığında ladin ya da köknardır.[1]
Bu çalgıyla başla
Kayıtlardaki ustalar
Nota arşivindeki eserlerin icra kayıtlarında bu çalgıyı çalanlar (MusicBrainz).
Ud hakkında sık sorulan sorular
Türk udu ile Arap udu arasındaki fark nedir?
Yapıları aynıdır, ama Türk udu genellikle biraz daha küçük gövdeli ve daha tiz akortludur; tınısı daha parlak ve berraktır. Arap udu çoğunlukla biraz daha iri, pes akortlu ve daha tok seslidir. Akort düzenleri ve çalış üslupları da farklılaşmıştır. Yine de biri öbürünün repertuvarını rahatça çalabilir; fark daha çok ses rengindedir.
Udun kaç teli vardır, nasıl akort edilir?
Çoğunlukla beşi çift, biri tek olmak üzere on bir tel takılır; bazı udlarda en pes tel de çift yapılarak on iki tele çıkılır. Teller büyük ölçüde dörtlü aralıklarla akort edilir; bu düzen makam dizilerini sapta az yer değiştirerek çalmayı sağlar. Türk ve Arap geleneklerinde telin hangi perdeye çekileceği biraz farklıdır.
Ud ile lavta arasında nasıl bir bağ var?
Avrupa'nın lavtası (lute), udun Endülüs ve Akdeniz yoluyla Avrupa'ya geçen biçiminden gelişti; adı da Arapça "el-ûd" sözcüğünden gelir. Avrupa lavtası zamanla perdeli sap ve farklı bir akort edinirken ud perdesiz kaldı. Osmanlı'da ise 18.–19. yüzyıllarda "lavta" adı, uda benzeyen ama perdeli ve daha küçük başka bir çalgıya verilmişti.
Ud öğrenmek zor mu, nereden başlanır?
İlk sesleri çıkarmak kolaydır; zorluk, perdesiz sapta doğru sesi bulmaktır. Bu yüzden kulak ve sol el, perdelerin yerini zamanla ezberler. Genellikle Rast, Uşşak, Nihavend ve Hicaz gibi yaygın makamlardaki etüt ve şarkılarla başlanır. Mızrabın aşağı-yukarı düzenli vuruşu ile doğru perde basmayı bir hocanın gözetiminde oturtmak ilerlemeyi hızlandırır.
Udu bu sitede çalabilir miyim?
Evet. Bu sayfadaki "Tarayıcıda çal" düğmesi sanal udu açar; sesler gerçek bir udun tek tek kaydedilmiş notalarıdır. Ud perdesiz olduğu için sanal ud da seçtiğin makamın her perdesini tam koma değerinde verir. Eser sayfalarında "Sanal çalgıda çal" adımından bir eserin makamını doğrudan sanal uda taşıyabilirsin.